Meritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor Bahisleri, Mavibet Casino Ve Slot OyunlarıMeritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Giriş Adresi, Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot Oyunları, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve Kampanyalar, Mavibet Giriş AdresiMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor BahisleriMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Mobilden Giriş 2026Marsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Bonus Ve KampanyalarMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Spor Bahisleri, Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Giriş Adresi, Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir MiMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Bonus Ve KampanyalarMavibet Giriş: Mavibet Spor Bahisleri, Mavibet Casino Ve Slot OyunlarıMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor BahislerikalitebetgrandpashabetholiganbetjojobetholiganbetholiganbetextrabetAntalya EscortAntalya Escort BayanAntalya Escort BayanMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarAntalya Escort BayanAntalya EscortAntalya EscortlarAntalya Escortbetgarbetgar girişbetgarbetgarbetgar girişbetgarbetyapbetyap girişbetyapbetyapbetyap girişbetyapbetnisbetnis girişbetnisbetnisbetnis girişbetniswinxbetwinxbet girişwinxbetwinxbetwinxbet girişwinxbetbetlikebetlike girişbetlikeAntalya Escort

उसका धन था स्वाधीन कलम


युवा संवाद‘ पत्रिका का नया अंक जनकवियों की जन-शताब्दी पर केंद्रित है. इस अंक का संपादन अशोक कुमार पांडे जी ने किया है. इस अंक में कवि गोपाल सिंह नेपाली पर मेरा यह लेख प्रकाशित हुआ है- प्रभात रंजन.



११ अगस्त १९११ को बिहार में नेपाल की सीमा पर बसे शहर बेतिया में पैदा हुआ गोपाल बहादुर सिंह कवि गोपाल सिंह नेपाली के नाम से विख्यात हुए. यह उनकी जन्म-शताब्दी का साल है. बेतिया के कालीबाग दरबार के नेपाली महल में पैदा होने के कारण एक तो वहां के साहित्यिक-सांस्कृतिक माहौल में उनका लालन-पालन हुआ, दूसरे इसी कारण जब बाद में उन्होंने कविता लिखना शुरू किया तो नेपाली उपनाम को अपनाया. औपचारिक शिक्षा के मामले में वे मैट्रिक की परीक्षा भी नहीं दे पाए लेकिन बेतिया राज के समृद्ध पुस्तकालय में बैठ-बैठकर दुनिया भर का ज्ञान घोंट डाला. फिर बचपन से ही सैनिक पिता रेल बहादुर सिंह के साथ अफगानिस्तान, देहरादून, पेशावर की सैनिक छावनियों में रहने के कारण जीवन-जगत का अनुभव खूब प्राप्त किया. साहित्यकार नेपाली को आरंभिक प्रेरणा और संस्कार इन्हीं दो भिन्न प्रकार के परिवेश से मिले.
बेतिया राज उन दिनों साहित्य-संगीत का केंद्र था. ध्रुपद गायन का केंद्र था. इसके कारण वहां गुणीजनों की आमदरफ्त रहती था. काव्य-संध्याओं का आयोजन होता. इसलिए कम उम्र से ही कविताई शुरू कर दी. उन दिनों छायावाद का जोर था. आरंभ उसी तरह की कविताओं से किया. महज २२ साल की उम्र में उनका पहला कविता संग्रह ‘उमंग’ का प्रकाशन हुआ जिसमें ६२ कविताएँ थीं. दो साल बाद ही उनके सरस कविताओं का संकलन आया ‘पंछी’. उन आरंभिक कविताओं में प्रकृति के रहस्यों के प्रति जिज्ञासा का भाव था, समाज के बंधनों की जगह प्रकृति की उन्मुक्तता की चर्चा अधिक थी, जो इस तरह की कविताओं में दिखाई देती है- यह लघु सरिता का बहता जल/ कितना शीतल, कितना निर्मल/ हिमगिरि के हिम से निकल निकल/ यह निर्मल दूध सा हिम का जल/ करकर निनाद कलकल छलछल’ या ‘यह लघु सरिता का बहता जल/ कितना शीतल, कितना निर्मल.
लेकिन उन दिनों वे जिस माहौल में रह रहे थे वहां कवि-सम्मेलनों का आयोजन होता था. उसमें गीतकारों की धूम रहती थी, इसलिए स्वाभाविक रूप से उनका झुकाव गीतों की तरफ हुआ, कहते हैं उनके गीतों का उनके कंठ ने भी भरपूर साथ दिया. कवि के रूप में इससे एक तो मंचों पर लोकप्रियता मिलती थी और कुछ आय भी हो जाती थी. ‘रागिनी’ उनके इकतीस गीतों का पहला संकलन था जो १९३५ में आया, फिर उसके बाद ‘पंचमी’, ‘नवीन’, उनके गीतों के न सिर्फ संकलन आये उनके गीत आम जन में लोकप्रिय भी हुए. ‘तुम कहीं रह गये, हम कहीं रह गए, गुनगुनाती रही वेदना/
रात जाती रही, भोर आती रही, मुसकुराती रही कामना या ‘घोर अंधकार हो,
चल रही बयार हो,
आज द्वारद्वार पर यह दिया बुझे नहीं
यह निशीथ का दिया ला रहा विहान है जैसे गीतों से उनकी पहचान बनी.
छायावादी कवियों की तरह राष्ट्रवादी गीत भी उन्होंने लिखे और उन गीतों ने उस दौर में उनको राष्ट्रवादी कवि के रूप में स्थापित कर दिया. ‘निज राष्ट्र के शरीर के सिंगार के लिए
तुम कल्पना करो, नवीन कल्पना करो,
तुम कल्पना करो’ या ‘तू चिंगारी बनकर उड़ री, जागजाग मैं ज्वाल बनूँ,
तू बन जा हहराती गँगा, मैं झेलम बेहाल बनूँ,
आज बसन्ती चोला तेरा, मैं भी सज लूँ लाल बनूँ,
तू भगिनी बन क्रान्ति कराली, मैं भाई विकराल बनूँ’ जैसे गीत उसी दौर के हैं. कहते हैं उनके इन्हीं गीतों से प्रभावित होकर एक फिल्मिस्तान स्टुडियो ने उनके फिल्मों में गीत लिखने के लिए अनुबंधित कर लिया. वहां चार साल गीत लिखने के बाद कहते हैं कि धार्मिक गीतों में उनका ऐसा जलवा जमा कि उन्होंने अगले लगभग दो दशक में करीब ४०० गीत अलग-अलग फिल्मों के लिए लिखे. उनके इस पहलू को लेकर अभी काम होना बाकी है.
बेतिया राज में शिक्षा-दीक्षा का अच्छा प्रचार-प्रसार होने के कारण हिंदी-अंग्रेजी की अनेक पत्र-पत्रिकाएं तो वहाँ आती ही थीं, दरबार का अपना प्रेस भी था जहाँ से किताबें भी छपा करतीं. इसके प्रभाव में उन्होंने कम उम्र से ही पत्रकारिता में भी हाथ आजमाए. १९३२ में उन्होंने ‘प्रभात’ और ‘मुरली’ नाम से क्रमशः हिंदी और अंग्रेजी में हस्तलिखित पत्रिकाएं निकालीं. बाद में कुछ दिनों के लिए सुधा से भी जुड़े जिससे उन दिनों महाप्राण निराला जी भी जुड़े हुए थे. उके बाद भी अनेक पत्र-पत्रिकाओं में संपादन कार्य से जुड़े. बाद में एक साल के लिए बेतिया राज के प्रेस के प्रबंधक रहे. लेकिन सबसे मुखर उनका गीतकार ही रहा. बाद में जब फिल्मों के लिए गीत लिखने लगे तो उस दौर में मंचों पर भी सक्रिय हुए. धीरे-धीरे उत्तर-छायावाद के कवियों की तरह उनके गीतों का स्वर भी रूमानी होने लगा, वे मंचों पर हित होने लगे. उसी दौर में शायद उनको ‘गीतों का राजकुमार’ कहा जाने लगा. एक बात है कि मंचों पर लोकप्रियता के बावजूद उनकी कविताओं में मंचीय लटके-झटके नहीं मिलते. बल्कि उनके गीतों का हमेशा जन से जुड़ाव बना रहा. उनकी भाषा की छ्यावादी तत्सम-प्रधानता दूर होती गई और वह अधिक जुबानी होती गई. उनके गीत जुबां पर चढ़ने लगे. ‘मेरा धन है स्वाधीन कलम’ या ‘तुम सा मैं लहरों में बहता मैं भी सत्ता गह लेता/ गर मैं भी ईमान बेचता, मैं भी महलों में रहता’ जैसे गीतों ने तो उनको लोकप्रियता के शिखर पर पहुंचा दिया. या फिर यह गीत-‘बदनाम रहे बटमार मगर, घर तो घर वालों ने लूटा/मेरी दुल्हन सी रातों को नौ लाख सितारों ने लूटा.’ इसमें कोई संदेह नहीं कि बच्चन, दिनकर, नरेन्द्र शर्मा जैसे कवियों के साथ मंच पर उनकी एक अलग ही छटा रहती थी.
बाद में उन्होंने हिमालय फिल्म्स और नेपाली पिक्चर्स नामक दो फिल्म कंपनियों की स्थापना की. बतौर निर्माता अपने बैनर से उन्होंने तीन फिल्मों का निर्माण भी किया. एक फिल्म थी ‘सनसनी’ जिसमें देवानंद-गीताबाली ने मुख्या भूमिकाएं निभाई थीं. एक और फिल्म ‘खुशबू’ में उस ज़माने के मशहूर अभिनेता मोतीलाल और अभिनेत्री श्यामा ने भूमिकाएं निभाईं. लेकिन संयोग से उनकी फ़िल्में चली नहीं. और वे भयानक आर्थिक संकट में घिर गए. लेकिन इससे उनका कवि रूप और प्रबल ही हुआ. उन्होंने इसके बावजूद किसी प्रकार का समझौता नहीं किया.
वैसे उनको असली प्रसिद्धि मिली १९६२ के चीन युद्ध के समय. उस समय उन्होंने कविता के माध्यम से जन-जागरण फैलाने का अभियान चलाया. घूम-घूम कर ‘शंकर की पूरी चीन ने सेना को उतरा/ चालीस करोड़ों को हिमालय ने पुकारा’ जैसे गीतों के माध्यम से उन्होंने चीन के खिलाफ माहौल बनाने का काम किया. और इसी अभियान के दौरान १९६३ में भागलपुर रेलवे स्टेशन पर उनका देहांत हो गया. महज ५२ साल की उम्र में. दुर्भाग्य की बात यह है कि इस राष्ट्रवादी कवि की कविताओं का उचित मूल्यांकन नहीं हुआ. वे सच्चे अर्थों में जनता के कवि थे इसीलिए आज तक वे जनता की स्मृतियों में बने हुए हैं. उनकी कविताएँ आज भी गुनगुनाई जाती हैं.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

1 mins
WordPress Center Ankara Escort: Beypazarı Escort, Pursaklar Escort, Etimesgut Escort İstanbul Escort: Esenyurt Escort, Bahçelievler Escort, Maltepe Escort Bursa Escort: Gürsu Escort, Keles Escort, İznik Escort What are the best budget smartphones available in 2025? Reason Why Everyone Love Travel Doubts About Lifestyle You Should Clarify WordPress Events Calendar Registration & Tickets WooPagination – WordPress / WooCommerce Plugin WooCommerce Frequently Bought Together Twitter Timeline Feed WordPress Plugin WooCommerce Banner Images – Add Banners to Products, Categories & Posts GetResponse for NEX-Forms Testimonial Awesome Pro – Testimonial Plugin WordPress Slider Magazinify | News Addon for Elementor Page Builder WooCommerce Product Dealers & Retailers Pofily – Woocommerce Product Filters – SEO Product Filter