Meritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarAntalya Escort Bayanİzmit Escort BayanMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor Bahisleri, Mavibet Casino Ve Slot OyunlarıMeritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Giriş Adresi, Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot Oyunları, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve Kampanyalar, Mavibet Giriş AdresiMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor BahisleriMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Mobilden Giriş 2026Marsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Bonus Ve KampanyalarMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Spor Bahisleri, Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Giriş Adresi, Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir MiMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Bonus Ve KampanyalarMavibet Giriş: Mavibet Spor Bahisleri, Mavibet Casino Ve Slot OyunlarıMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarAntalya Escort BayanAntalya Escort Bayangalabetgalabet girişgalabetlunabetlunabet girişlunabetkalebetkalebet girişkalebetmavibetmavibet girişmavibetjokerbetultrabetultrabet girişultrabetbetciobetcio girişbetcioceltabetceltabet girişceltabetbetnanobetnano girişbetnanoprensbetprensbet girişprensbetvegabetvegabet girişvegabetromabetromabet girişromabetsüpertotobetsüpertotobet girişsüpertotobetaresbetaresbet girişaresbetpashagamingpashagaming girişpashagamingkalebetkalebet girişkalebetnakitbahisvaycasinovaycasino girişvaycasinojokerbetnakitbahisnakitbahis girişnakitbahismavibetmavibet girişmavibetgalabetgalabet girişgalabetkalebetkalebet girişkalebetprensbetprensbet girişprensbetvaycasinovaycasino girişvaycasinoceltabetromabetromabet girişromabetaresbetkingroyalmeritkingmatbetmatbetmavibetinterbahismavibetinterbahisinterbahismavibetmavibetmavibet girişmavibetkalebetlunabetlunabet girişlunabetbetnanobetnano girişbetnanoromabetromabet girişromabetnakitbahisnakitbahis girişnakitbahisimajbetvaycasinokingroyalkingroyal girişkingroyalbetnisbetnis girişbetnisjokerbetjokerbet girişjokerbetceltabetceltabet girişceltabetaresbetaresbet girişaresbetalobetalobet girişalobetenbetenbet girişenbetgalabetgalabet girişgalabetbetkanyonbetkanyon girişbetkanyonbetplaybetplay girişbetplaykalebetkalebet girişkalebetnakitbahisnakitbahis girişnakitbahisimajbetimajbet girişimajbetvaycasinovaycasino girişvaycasinoamgbahisamgbahis girişamgbahisAntalya Escort BayanAlobetAlobet girişAlobetNorabahisNorabahis girişNorabahisEditörbetEditörbet girişEditörbetAtlasbetAtlasbet girişAtlasbetAtlasbetAtlasbet girişAtlasbetXslotXslot girişXslotXslotXslot girişXslotBetplayBetplay girişBetplayEnjoybetEnjoybet girişEnjoybetEfesbetEfesbet girişEfesbetEfesbetEfesbet girişEfesbetDedebetDedebet girişDedebetMavibetMavibet girişMavibetXslotXslot girişXslotroketbetroketbet girişroketbetBetnanoBetnano girişBetnanoBetcioBetcio girişBetcioBetcioBetcio girişBetcioRomabetRomabet girişRomabetRomabetRomabet girişRomabetGalabetGalabet girişGalabetGalabetGalabet girişGalabetXslotBetnanoBetnano girişBetnanoKingroyalKingroyalKingroyal girişKingroyalKingroyalKingroyal girişKingroyalKingroyalKingroyal girişKingroyalMarsbahisMarsbahis girişMarsbahisMarsbahisMarsbahis girişMarsbahisMarsbahisMarsbahis girişMarsbahisBetnanoBetnano girişBetnanoBetsilinBetsilin girişBetsilinGrandbettingGrandbetting girişGrandbettingGrandbettingGrandbetting girişGrandbettingRoketbetRoketbet girişRoketbetEditörbetEditörbet girişEditörbetAtlasbetAtlasbet girişAtlasbetAtlasbetAtlasbet girişAtlasbetkingroyalkingroyal girişkingroyalmeritkingmeritking girişmeritkingmatbetmatbet girişmatbetmatbetmatbet girişmatbetmavibetmavibet girişmavibetinterbahisinterbahis girişinterbahismavibetmavibet girişmavibetinterbahisinterbahis girişinterbahisinterbahisinterbahis girişinterbahismavibetmavibet girişmavibetteosbetteosbet girişteosbetceltabetceltabet girişceltabetenjoybetenjoybet girişenjoybetromabetromabet girişromabetmatbetroketbetmavibetgalabetjokerbetjokerbet girişjokerbetaresbetbetciobetcio girişbetcionakitbahisnakitbahis girişnakitbahisultrabetultrabet girişultrabetimajbetbetnismarsbahislunabetbetnanobetnano girişbetnanokalebetkalebet girişkalebetvaycasinovaycasino girişvaycasinoprensbetrestbetperabetperabet girişperabetmilanobetmilanobet girişmilanobetbetzulabetzula girişbetzulaAmgbahisAmgbahis girişAmgbahisAmgbahisAmgbahis girişAmgbahisXslotXslot girişXslotXslotXslot girişXslotTeosbetTeosbet girişTeosbetTeosbetTeosbet girişTeosbetAlobetAlobet girişAlobetAlobetAlobet girişAlobetBetzulaBetzula girişBetzulaBetzulaBetzula girişBetzulaNorabahisNorabahis girişNorabahisNorabahisNorabahis girişNorabahisEditörbetEditörbet girişEditörbetRoketbetRoketbet girişRoketbetjokerbetjokerbet girişjokerbetBetsilinBetsilin girişBetsilinBahiscasinoBahiscasino girişBahiscasinoBetplayBetplay girişBetplayEnjoybetEnjoybet girişEnjoybetAmgbahisAmgbahis girişAmgbahisEfesbetEfesbet girişEfesbetEfesbetEfesbet girişEfesbetSüpertotobetSüpertotobet girişSüpertotobetKingroyalKingroyal girişKingroyalKingroyalKingroyal girişKingroyalRomabetRomabet girişRomabetRomabetRomabet girişRomabetrestbetrestbet girişrestbetMarsbahisMarsbahis girişMarsbahisHoliganbetHoliganbet girişHoliganbetMeritkingMeritking girişMeritkingmatbetmatbet girişmatbetroketbetroketbet girişroketbetmavibetmavibet girişmavibetgalabetgalabet girişgalabetaresbetaresbet girişaresbetultrabetultrabet girişultrabetbetnisbetnis girişbetnisimajbetimajbet girişimajbetmarsbahismarsbahis girişmarsbahislunabetlunabet girişlunabetprensbetprensbet girişprensbetrestbetrestbet girişrestbet

सचमुच आराम से चली गयी माँ

शिवमूर्ति हमारे समय के बेहतरीन गद्यकार हैं. उनके गद्य में जीवन को महसूस किया जा सकता है, इतना जीवंत गद्य. अभी हाल में ही अपनी माँ को याद करते हुए उन्होंने कुछ लिखा, कई बार पढ़ा. जब-जब पढ़ा आँखें छलछला गई. यह महज संयोग है कि अभी इसे यहाँ पोस्ट कर रहा हूँ बाहर धाराधार बारिश हो रही है- जानकी पुल.
========
मृत्यु का स्वागत

                चली गयी माँ।

                कितना ऊँचा नीचा समय देखा जिंदगी में लेकिन जीवन जीने का उत्साह कभी कम नहीं हुआ। ताजिंदगी नास्तिक रही। न उसने कोई व्रत उपवास किया न किसी मंदिर शिवालय में शीश झुकाने गयी। न तीरथ न स्नान। अपनी ही बनायी लीक पर चलते-चलते चली गयी।

                दादी का मानना था कि मेरा जन्म उनकी मनौती से हुआ था। उन्होंने गंगा जी से मनौती मानी थी – हे गंगा माई, हमें पोता दीजिए। उसे आपकी लहरों को अर्पित करूंगी। आप की अमानत, आप की भिक्षा के रूप में रहेगी मेरे पास।

हमारे इलाके में जिन परिवारों में पुत्र नहीं होता था उन परिवारों की स्त्रियाँ गंगा माई से पुत्र की याचना करती थीं। पुत्र होने पर उसे गंगा को सौंपने जाती थी। मल्लाह नाव पर माँ बेटे को लेकर बीच धारा में जाता था। बच्चे को गंगा के पानी में रखता और तुरंत निकाल लेता था। फिर गंगा माई के प्रतिनिधि के रूप में कुछ पैसा लेकर उसे माँ के हाथों बेच देता था। अब यह खरीदा हुआ बच्चा अधिकारिक रूप से माँ का हो जाता था। कई बार ऐसे बच्चे का नाम बेचूरख दिया जाता था। बेचू सिंह, बेचू पांडे, बेचू यादव वगैरह। बेचू माने बिका हुआ। लेकिन एकाध बार ऐसा भी सुनने मे आया कि पानी में डालने के बाद मल्लाह बच्चे को पकड़ नही पाये। बच्चा लहरो में समा गया। तब रोती पीटती माँ को यह कह कर समझाया गया कि गंगा अपना बच्चा बेचने को तैयार नहीं हुईं। वापस ले गयीं। इसमें कोई क्या कर सकता है।

                ऐसे किस्से मेरी माँ ने भी सुन रखे होंगे। उसने तय किया कि वह बेटे को लेकर गंगा के पास जायेगी ही नहीं। कही गंगा माई ने उसके बेटे को भी लौटाने से इंकार कर दिया तो। दादी उन्हें गंगा की अमानत लौटाने के लिए कहती रहीं। गंगा के कोप का डर दिखाती रहीं लेकिन माँ टस से मस न हुईं। उनका तर्क था कि गंगा माई खुद तो पचीस कोस चलकर यहाँ अपनी अमानत लेने के लिए आने से रहीं। हम खुद बेटे को खतरे में डालने के लिए उनके पास क्यों जायें?

                कुछ वर्ष पहले चारपायी से गिरने के कारण उसे ब्रेन हैमरेज हो गया। आठ दिन बेहोश रही। स्वस्थ होने के बाद डिस्चार्ज करते हुए पी.जी.आई. के डाक्टर ने कहा-भगवान को धन्यवाद दीजिए कि उन्होंने चंगा कर दिया।

                मां ने कितनी सहजता से कहा था – धन्निबाद तो आपको है डाक्टर साहब। मरे से जिंदा कर दिए। भगवान तो मार ही डाले थे।

                डाक्टर हँसने लगे।

                मैं पांचवीं या छठी कक्षा में रहा होऊँगा, जब पिताजी मुझे अपने गुरु बाबा रामदीन दास की कुटी पर ले गये और मेरा कान फुंकवादिया। गुरु ने रूद्राक्ष की एक मोटी कंठी मेरे गले में पहना दी। साल डेढ़ साल मै उसे पहने रहा। साथी लडक़े चिढ़ाते-अबे भगतवा। जब पिताजी ज्यादातर अपने गुरु की कुटी पर रहने लगे तो मैने माँ से लडक़ों के चिढ़ाने की बात बतायी। माँ ने साफ कहा-तुझे अच्छी नहीं लगती तो निकाल कर फेंक। मुझे दुविधाग्रस्त देख माँ ने खुद मेरे गले से कंठी निकालकर बॉस की कोठ में फेंक दिया था।

                गर्मी की दोपहरी या जाड़े के अपरान्ह में सब काम से फुरसत पाकर माँ मुख्य दरवाजे के भीतरी भाग को गोबर से लीप कर गौरउठाने बैठती। जिन स्त्रियों के पति परदेश चले जाते थे वे दो-दो तीन-तीन वर्ष तक लौट कर नहीं आते थे। उन स्त्रियों के पास यह जानने का कोई उपाय नहीं रहता था कि इस फागुन या सावन में वे घर आ रहे हैं या नहीं?

चिट्ठियां साल भर में दो चार ही आती जाती थीं। ऐसे में इन विरहिरणियों का आविष्कार थी गौर माता। गौर माता तो सारी दुनिया का हाल जानती हैं। उन्हीं से पूछ लिया जाय।

गौरगाय के गीले गोबर से बना एक छोटा सा शंकु होता था। स्त्रियाँ उसे मौनी के पेट में सीधा खड़ा करके गौर सीधी खड़ी मिलती तो इसका मतलब था कि आयेंगे। गौर लुढक़ी मिली तो नहीं आयेंगे।

विरहिणी माँ भी गौरके माध्यम से प्रवासी पति की वापसी की संभावना तलाशा करती थी। माँ की आवाज में सुना गया यह आज भी मेरे कानों में बजता है –

पुसवा न आवैं, मघवा न आवैं
आवैं फगुनवा माँ रंग बरसै
परदेसिया न आवैं नयन तलफैं

पूस माघ में न आवैं न सही लेकिन फागुन मास में जब चारों तरफ रंग बरस रहा हो तो जरूर आ जायें। परदेशी को देखने के लिए नैन तलफरहे हैं।

                हजारों गीत थे माँ के पास। गेहूँ पीसते हुए, कथरी सिलते हुए, लगवाही निरवाही करते हुए वह कुछ न कुछ गाती गुनगुनाती रहती थी। शाम को खाने पीने के बाद अँधेरी उजियारी रातों में दुआर पर चारपायी पर लेटे लेटे वह देर तक गाती रहती थी। सोचता था कि उस के साथ एकाध हफ्ते एकांत में बैठ कर सारे गीत लिख लूँगा पर टलता गया। सारे गीत माँ के साथ चले गये।

                पता चला कि माँ ज्यादा बीमार है तो गाँव पहुँचा। माँ नीम के पेड़ के नीचे चारपायी पर करवट लेटी थी। आँखें बंद थी। मैने पुकारा-माई!

                –ऐं। उसने आँखे खोलकर कर देखा-आ गये भइया? हम बहुत याद कर रहे थे।

                –कैसी हैं?

                –अब ठीक हैं। रात में तो मर गये थे। चार बजे पता नहीं कैसे कहाँ से फिर लौट आये।

                मैने माँ का हाथ पकडक़र उठाया। हाथ पकड़े पकड़े ही चार पाँच कदम टहलाया। कहा-सबेरे लखनऊ चलिए। वहाँ ठीक से दवा हो जायेगी। अच्छी हो जायेंगी।

                –ठीक है। भइया, मेरा दांत भी बनवा देना। बहुत ढीला हो गया है।

                सवेरे हम वापसी के लिए तैयार हो रहे थे। कार की पिछली सीट पर उनके लेटने का इंतजाम किया गया। तभी जोखू चौधरी आ गये। माँ से उनकी तबियत का हाल पूछने लगे। यह जानकर कि वे लखनऊ जा रही हैं, बोले-क्यों जा रही हैं? दो चार दिन की तो मेहमान हैं। शरीर में सूजन आ गयी है। कान की लिलरी लटक गयी है। लखनऊ जाकर मरेंगी तो हम लोग आखिरी समय में आपका मुँह भी नहीं देख पायेंगे।

                और माँ ने आने का इरादा बदल दिया।

                –क्यों? क्या हुआ?

                –अरे भइया, जब दो चार दिन में मर ही जाना है तो गाँव देश छोडऩे का क्या फायदा? आराम से अपने घर में मरेंगे।

                –ऐं। मरना भी आराम से?

                लाख समझाया कि अस्पताल में भर्ती करा देंगे। साल छ: महिने तो आराम से चल जायेगी।

                लेकिन वे अड़ गयीं तो अड़ गयी- हे भइया, ‘चलत पौरुखचले जाय, यही ठीक रहेगा।घिन्नी घिस करमरने से क्या फायदा?

                पत्नी को उनकी सेवा में छोड़ कर मैं लौट आया। और चौथे दिन पत्नी का फोन आया -माँ चली गयीं।

                सचमुच आराम से चली गयी माँ। जैसे झोला लेकर सब्जी खरीदने बाजार चली गयी हों।

‘दृश्यांतर’ से साभार 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

3 mins
WordPress Center Ankara Escort: Beypazarı Escort, Pursaklar Escort, Etimesgut Escort İstanbul Escort: Esenyurt Escort, Bahçelievler Escort, Maltepe Escort Bursa Escort: Gürsu Escort, Keles Escort, İznik Escort What are the best budget smartphones available in 2025? Reason Why Everyone Love Travel Doubts About Lifestyle You Should Clarify Dynamic Step Process Panels GSlider – Premium Gutenberg Slider Block For WordPress BWD Attractive Step addon for elementor WooCommerce Product Licenser- Elite Licenser Pro Addon Bootstrap Pricing Table for WordPress WooCommerce Referral Scheme WordPress Plugin Revolution Lightbox FirstData Payeezy Payment Gateway WooCommerce Plugin Wiloke Business Hours For Elementor Instant Blog – Fast & Simple Blog Php Script