Meritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarAntalya Escort Bayanİzmit Escort BayanMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor Bahisleri, Mavibet Casino Ve Slot OyunlarıMeritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Giriş Adresi, Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot Oyunları, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve Kampanyalar, Mavibet Giriş AdresiMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor BahisleriMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Mobilden Giriş 2026Marsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Bonus Ve KampanyalarMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Spor Bahisleri, Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Giriş Adresi, Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir MiMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Bonus Ve KampanyalarMavibet Giriş: Mavibet Spor Bahisleri, Mavibet Casino Ve Slot OyunlarıMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarAntalya Escort BayanAntalya Escort BayanAntalya Escort BayanAntalya Escort Bayanİzmit Escort BayanMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve Kampanyalarpusulabetpusulabet girişpusulabetroketbetroketbet girişroketbetroketbetteosbetteosbet girişteosbetteosbetromabetromabet girişromabetromabetbetkanyonbetkanyon girişbetkanyonbetkanyonbetzulabetzula girişbetzulabetzulabetzula girişbetzulagalabetgalabetgalabet girişgalabetultrabetultrabet girişultrabetultrabetultrabet girişultrabetbetplaybetplay girişbetplaybetplaybetsilinbetsilinmatbetmatbetmatbetmarsbahisholiganbetholiganbetholiganbetgrandpashabetgrandpashabetgrandpashabetmarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahismarsbahis girişmarsbahispusulabetpusulabet girişpusulabetpusulabetnerobetnerobet girişnerobetnerobetnerobet girişnerobetlunabetlunabet girişlunabetlunabetlunabet girişlunabettulipbettulipbettulipbet giriştulipbetbelugabahisbelugabahis girişbelugabahisbelugabahisbelugabahis girişbelugabahissafirbetsafirbet girişsafirbetsafirbetsafirbet girişsafirbetkingroyalkingroyal girişkingroyalkingroyalkingroyal girişkingroyalnakitbahisnakitbahis girişnakitbahisnakitbahisnakitbahis girişnakitbahisbetsilinbetsilin girişbetsilinbetsilinbetsilin girişbetsilinbetsilinbetsilin girişbetsilinromabetromabet girişromabetromabetromabet girişromabetromabetromabet girişromabetbetciobetciobetcio girişbetciobetciobetcio girişbetciomatbetmatbet girişmatbetmatbetmatbet girişmatbetmatbetmatbet girişmatbetgalabetgalabet girişgalabetgalabetgalabet girişgalabetgalabetgalabet girişgalabetmavibetmavibet girişmavibetmavibetmavibet girişmavibetmavibetmavibet girişmavibetamgbahisamgbahisamgbahis girişamgbahisbetkanyonbetkanyon girişbetkanyonbetkanyonbetkanyon girişbetkanyonbetkanyonbetkanyon girişbetkanyonmatbetmatbet girişmatbetmatbetmatbet girişmatbetmatbetmatbet girişmatbetmarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahismarsbahis girişmarsbahisholiganbetholiganbet girişholiganbetholiganbetholiganbet girişholiganbetholiganbetholiganbet girişholiganbetgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabetgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabetgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabetmavibetmavibet girişmavibetromabetromabet girişromabetaresbetaresbet girişaresbetbetcioamgbahisamgbahisamgbahis girişamgbahiskalebetkalebet girişkalebetmasterbettingmasterbetting girişmasterbettingbetkanyonbetkanyon girişbetkanyonromabetromabet girişromabetalobetalobet girişalobetroketbetroketbet girişroketbetbetsilinbetsilin girişbetsilinbetkolikbetkolik girişbetkolikgrandbettinggrandbetting girişgrandbettingultrabetultrabet girişultrabetatlasbetatlasbet girişatlasbetgalabetgalabet girişgalabetbetciobetcio girişbetciomatbetmatbet girişmatbetrestbetrestbet girişrestbetinterbahisinterbahis girişinterbahisbetpasbetpas girişbetpasamgbahisamgbahis girişamgbahisbetzulabetzula girişbetzulapusulabetpusulabet girişpusulabetbetplaybetplay girişbetplayteosbetteosbet girişteosbetmarsbahismarsbahis girişMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor BahisleriMarsbahisMarsbahis girişMarsbahisHoliganbetHoliganbet girişHoliganbetJojobetJojobet girişJojobetCasibomCasibom girişCasibomMeritkingMeritking girişMeritkingXslotXslot girişXslotAvrupabetAvrupabet girişAvrupabetRestbetRestbet girişRestbetMavibetMavibet girişMavibetPerabetPerabet girişPerabetGalabetGalabet girişGalabetCasibomCasibom girişCasibomjojobetjojobet girişjojobetMeritkingMeritking girişMeritkingmarsbahismarsbahis girişmarsbahiscasibomcasibom girişcasibomBetzulaBetzula girişBetzulaRomabetRomabet girişRomabetCeltabetCeltabet girişCeltabetTeosbetTeosbet girişTeosbetAlobetAlobet girişAlobetRoketbetRoketbet girişRoketbetGalabetGalabet girişGalabetBetcioBetcio girişBetcio

‘मुक्तांगन’ में ‘राम’ से शाम तक

वसंत के मौसम के लिहाज से वह एक ठंढा दिन था लेकिन ‘मुक्तांगन’ में बहसों, चर्चाओं, कहानियों, शायरी और सबसे बढ़कर वहां मौजूद लोगों की आत्मीयता ने 29 जनवरी के उस दिन को यादगार बना दिया. सुबह शुरू हुई राम के नाम से और शाम होते होते दो ऐसे शायरों की शायरी सुनने को मिली जिनको लोगों ने कम ही सुना था- शकील जमाली और प्रताप सोमवंशी. शकील जमाली की शायरी बोलचाल की हिन्दुस्तानी जुबान की शायरी है और निस्संदेह आयोजन का समापन इससे बेहतर हो नहीं सकता था. उनकी शायरी के मेयार से परिचित करवाने के लिए आयोजिका आराधना जी को अलग से धन्यवाद. प्रताप सोमवंशी हिंदी शायर हैं मतलब देवनागरी में लिखने वाले. बोलचाल के मुहावरों को बखूबी मिसरों में तब्दील कर देने वाले शायर.

सुबह ही जब ‘मेरा राम मुख्तलिफ है’ विषय पर प्रसिद्ध लेखक अब्दुल बिस्मिल्लाह और जाने माने पत्रकार, स्तंभकार, ‘बॉलीवुड सेल्फी’ किताब के लेखक अनंत विजय के साथ मैंने बातचीत की. अनंत जी राम को सांस्कृतिक व्यक्तित्व के रूप में देखने की बात कह रहे थे. लेकिन सारा झगड़ा संस्कृति का ही तो है. वे यह नहीं बता पाए कि किस संस्कृति के? अब्दुल बिस्मिल्लाह राम के मनुष्य रूप के बारे में बात करते रहे जिस व्यक्तित्व ने दुनिया भर को प्रभावित किया. राम का नाम आए और बात हिन्दू की न हो कैसे हो सकता था. बिस्मिल्लाह साहब ने बातों बातों में यह बताया कि अरबी भाषा में हिन्दू शब्द के दो अर्थ होते हैं- काला और चोर. लेकिन बात हिन्दुस्तान की हो रही थी और यह अर्थ एकदम नया लगा इसलिए कार्यक्रम के बाद तक इस बात को लेकर बहस होती रही. लेकिन इतना तो मैं कह सकता हूँ. अब्दुल बिस्मिल्लाह की मंशा खराब नहीं थी. वे एक बुद्धिजीवी हैं, जामिया मिल्लिया विश्वविद्यालय में हिंदी के प्रोफ़ेसर रहे हैं. उनको भी हिन्दू शब्द के भी इन दो अर्थों का पता हाल में ही चला था इसलिए उन्होंने वहां मौजूद लोगों से उसको साझा भर कर दिया. बहरहाल, राम की इस चर्चा ने वहां मौजूद अधिकतर लोगों को राम पर बोलने के लिए विवश कर दिया. यही राम की बहुलता है जिसको विशेष राजनीति के तहत एक रूप में रूढ़ बनाए जाने की कोशिश दशकों से जारी है.

अगले सत्र में वन्दना राग ने अपनी चर्चित कहानी ‘नमक’ का पाठ किया, प्रियदर्शन की कहानी ‘स्मार्ट फोन’ ने सभी की संवेदनाओं जो झकझोरा और अनु सिंह चौधरी ने अपने नए लिखे जा रहे उपन्यास के एक अंश का पाठ किया. बिहार से दिल्ली पढने आई लड़की के पीजी में रहने के अनुभवों को लेकर उन्होंने जिस अंश का पाठ किया उसने उनके आगामी उपन्यास में लोगों की दिलचस्पी पैदा की.

दिल्ली के बाहरी इलाके में स्थित मुक्तांगन के इस आयोजन ने कई मिथ को तोड़ा. सबसे पहला मिथ कि अगर दिल्ली के केंद्र में आयोजन न हों तो सुनने वाले नहीं आते. लोग दूर दूर से आए. वहां होने वाला यह पहला आयोजन था. जितनी सुन्दर परिकल्पना ही उसके लिए आराधना प्रधान जी को बधाई ही दी जा सकती है. ऐसा लगा जैसे इतवार के दिन आप किसी अखबार का  रविवारीय परिशिष्ट पढ़ रहे हों, हर पन्ने पर कुछ अलग आस्वाद. दिन भर में साहित्य, संस्कृति के अलग अलग आस्वाद का यह अनुभव अपने ढंग का अनूठा आयोजन था जो सिर्फ सुनने सुनाने के लिए नहीं था बल्कि एक आत्मीय संवाद के सूत्र में जोड़ने जुड़ने का था. आजकल जब समाज में संवाद कम होता जा रहा है ऐसे आयोजनों की बहुत जरूरत है जो संवाद को मुखर करे.

‘मुक्तांगन’ के कला केंद्र के रूप में विकसित किया गया सेंटर है. बहुत कलात्मक ढंग से वहां की साज सज्जा की गई. उसे देखने का सुख एक अलग ही अनुभव था. आराधना प्रधान जी के कल्पनाशील आयोजनों के पटना और बिहार के अलग अलग शहरों के लोग अच्छी तरह से परिचित रहे हैं. उन्होंने अपनी संस्था ‘मसि’ के माध्यम से बिहार के कस्बाई शहरों में कई साहित्यिक आयोजन किये और वे सफल भी रहे. दिल्ली में ‘मुक्तांगन’ के इस आयोजन से उनकी कल्पनाशीलता ने एक अलग छाप छोड़ी. आयोजन का मतलब यह नहीं होता कि कुछ लोगों को जुटा दिया जाए. बड़ी बात यह होती है कि किस तरह से सब कुछ सूत्रबद्ध किया जाए!

बहरहाल, मुक्तांगन में हुए इस पहले आयोजन का मैं साक्षी रहा, भागीदार रहा. मेरे लिए तो यह यादगार रहा. मुझे लगता है कि जो लोग भी आए सभी को इसकी याद रहेगी.

प्रभात रंजन

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

1 mins
WordPress Center Ankara Escort: Beypazarı Escort, Pursaklar Escort, Etimesgut Escort İstanbul Escort: Esenyurt Escort, Bahçelievler Escort, Maltepe Escort Bursa Escort: Gürsu Escort, Keles Escort, İznik Escort What are the best budget smartphones available in 2025? Reason Why Everyone Love Travel Doubts About Lifestyle You Should Clarify On-Scroll Video Effects for Elementor Khara – Ultimate Coming Soon & Maintenance Plugin Emaily | WooCommerce Responsive Email Template + Subscriptions + Bookings + Memberships Compatible Create Add On For Elementor Bookly Advanced Google Calendar (Add-on) Logo Showcase for Cornerstone SUMO WooCommerce Waitlist Woocommerce Plugin Customization Crypto Price Alerts | WordPress Plugin Wooprofil: Woocommerce Products Search and Filter WordPress Plugin