Atlasbet girişmeritkingmeritking girişromabetromabet girişrestbetrestbet girişalobetalobet girişmavibetmavibet girişmatbetmatbet girişMillibahis girişjasminbet girişpokerklaspokerklas girişperabetperabet girişmeritkingmeritking girişmeritkingmeritking girişperabet girişpokerklas girişromabet girişrestbet girişalobet girişmatbet girişmatbet girişmavibet girişmeritkingmeritking girişmarsbahismarsbahis girişTeosbetTeosbet girişTophillbetTophillbet girişRoyalbetRoyalbet girişJokerbetJokerbet girişVegabetVegabet girişMeybetMeybet girişBetbigoBetbigo girişPrensbetPrensbet girişKalebetKalebet girişTeosbet girişTophillbetTophillbet girişRoyalbetRoyalbet girişJokerbetJokerbet girişVegabetVegabet girişPrensbetPrensbet girişMeybetMeybet girişAtlasbet girişBetbigoBetbigo girişEditörbetEditörbet girişBahiscasinoBahiscasino girişEnjoybetEnjoybet girişRoketbetRoketbet girişBetbigoBetbigo girişKalebetKalebet girişTeosbetTeosbet girişTophillbetTophillbet girişRoyalbetRoyalbet girişJokerbetJokerbet girişVegabetVegabet girişPrensbetPrensbet girişMeybetMeybet girişAtlasbetAtlasbet giriştophillbettophillbet girişroyalbetroyalbet girişnorabahisnorabahis girişgalabetgalabet girişeditörbeteditörbet girişamgbahisamgbahis girişefesbet girişmasgterbettingmasgterbetting girişperabet girişpokerklas girişromabet girişrestbetrestbet girişalobetalobet girişmatbet girişmatbet girişmavibet girişmeritkingmeritking girişmeritking girişmarsbahismarsbahis girişBetbigoBetbigo girişKalebetKalebet girişTeosbetTeosbet girişTophillbetTophillbet girişRoyalbetRoyalbet girişJokerbetJokerbet girişVegabetVegabet girişmeritkingmeritking girişholiganbetholiganbet girişmatbetmatbet girişmavibetmavibet girişmarsbahismarsbahis girişkavbetkavbet girişmeritkingmeritking girişMillibahisMillibahis girişjasminbetjasminbet girişMeybetMeybet girişAtlasbet girişefesbetefesbet girişamgbahisamgbahis girişromabetromabet girişpokerklaspokerklas girişmillibahismillibahis girişbetzulabetzula girişaresbetaresbet girişmasterbettingmasterbetting girişatmbahisatmbahis girişbetplaybetplay girişbetgarbetgar girişbetnisbetnis girişBetbigoBetbigo girişKalebetKalebet girişTeosbetTeosbet girişTophillbetTophillbet girişJokerbetJokerbet girişVegabetVegabet girişmeritkingmeritking girişmarsbahismarsbahis girişmavibetmavibet girişmatbet girişkavbet girişMeritking girişMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Giriş AdresiMeritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Bonus Ve Kampanyalar, Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Mobilden Giriş 2026, Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Canlı Destek Ve İletişimMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarBetbigoBetbigo girişKalebet girişTeosbetTeosbet girişTophillbetTophillbet girişRoyalbet girişMeybet girişAtlasbet girişEnbet girişBetzula girişRomabetRomabet girişaresbetaresbet girişamgbahisamgbahis girişatmbahisatmbahis girişbetzulabetzula girişpokerklaspokerklas girişefesbetefesbet girişmillibahismillibahis girişbetplaybetplay girişbetnisbetnis girişbetgarbetgar girişMeritking Giriş: Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Canlı Destek Ve İletişimMeritking Giriş: Meritking Bonus Ve Kampanyalar, Meritking Güvenilir MiMarsbahis Giriş: Marsbahis Mobilden Giriş 2026, Marsbahis Güvenilir MiMavibet Giriş: Mavibet Canlı Destek Ve İletişimpokerklaspokerklas girişmillibahismillibahis girişaresbetaresbet girişbetplaybetplay girişbetgarbetgar girişbetnisbetnis girişefesbetefesbet girişrestbetrestbet girişsonbahissonbahis girişelitcasinoelitcasino girişMeritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarBetbigoBetbigo girişKalebetKalebet girişTeosbet girişTophillbetTophillbet girişRoyalbet girişJokerbetJokerbet girişVegabetVegabet girişMeybetMeybet girişAtlasbetAtlasbet girişMeritkingMeritking girişMarsbahisMarsbahis girişMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor Bahislerimatbet girişmeritking girişmarsbahismarsbahis girişmeritkingmeritking girişmarsbahismarsbahis girişmavibetmavibet girişMeritking Giriş: Meritking Mobilden Giriş 2026Marsbahis Giriş: Marsbahis Bonus Ve KampanyalarMavibet Giriş: Mavibet Casino Ve Slot Oyunları, Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Casino Ve Slot Oyunları, Meritking Mobilden Giriş 2026Marsbahis Giriş: Marsbahis Canlı Destek Ve İletişimMavibet Giriş: Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Mobilden Giriş 2026, Meritking Güvenilir MiMarsbahis Giriş: Marsbahis Bonus Ve Kampanyalar, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Casino Ve Slot OyunlarıMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Güvenilir MiMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş AdresiMavibet Giriş: Mavibet Spor Bahisleri, Mavibet Mobilden Giriş 2026meritkingmeritking girişmatbetmatbet girişmeritking girişholiganbet girişkavbetkavbet girişpokerklas girişromabet girişperabet girişmeritkingmeritking girişmatbetmatbet girişmavibetmavibet girişromabet girişmatbet girişgalabetmarsbahisteosbetmarsbahismeritkinggalabet girişmarsbahismarsbahis girişteosbet girişmarsbahismarsbahis girişmeritkingmeritking girişMeritking Giriş: Meritking Bonus Ve Kampanyalar, Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Mobilden Giriş 2026, Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Canlı Destek Ve İletişimBetbigoBetbigo girişKalebetKalebet girişTophillbetTophillbet girişRoyalbetRoyalbet girişJokerbetJokerbet girişVegabetVegabet girişMeybetMeybet girişAtlasbetAtlasbet girişMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor Bahisleri, Mavibet Casino Ve Slot Oyunlarıromabetromabet girişnorabahisnorabahis girişenbetenbet girişamgbahisamgbahis girişTeosbetTeosbet girişRoyalbetRoyalbet girişAtlasbetAtlasbet girişpokerklaspokerklas girişmillibahismillibahis girişbetzulabetzula girişaresbetaresbet girişbahiscasinobahiscasino girişavrupabetavrupabet girişsonbahissonbahis girişalobetalobet girişbetplaybetplay girişbetciobetcio girişMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarSonbahisSonbahis girişElitcasinoElitcasino girişRestbetRestbet girişMeritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriPashagamingPashagaming girişEnbetEnbet girişBetpayBetpay girişBetparibuBetparibu girişGalabetGalabet girişNorabahisNorabahis girişJokerbetJokerbet girişmeritkingmeritking girişholiganbetholiganbet girişpokerklaspokerklas girişromabetromabet girişperabetperabet girişromabetromabet girişmatbetmatbet girişgalabetgalabet girişteosbetteosbet girişMeritking Giriş: Meritking Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Giriş Adresi, Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMarsbahisMarsbahisMarsbahis girişMarsbahis girişHoliganbetHoliganbetHoliganbet girişHoliganbet girişMavibetMavibetMavibet girişMavibet girişKavbetKavbetKavbet girişKavbet girişMarsbahisMarsbahisMarsbahis girişMarsbahis girişMeritkingMeritkingMeritking girişMeritking girişLunabetLunabetLunabet girişLunabet girişMarsbahisMarsbahisMarsbahis girişMarsbahis girişromabetromabet girişnorabahisnorabahis girişenbetenbet girişamgbahisamgbahis girişpokerklaspokerklas girişbetzulabetzula girişaresbetaresbet girişbahiscasinobahiscasino girişavrupabetavrupabet girişsonbahissonbahis girişalobetalobet girişmeritkingmeritking girişmarsbahis girişmaxwinmaxwin girişmeritkingmeritking girişGrandpashabetGrandpashabet girişpusulabetpusulabet girişholiganbetholiganbet girişdedebetdedebet girişjasminbetjasminbet girişpulibetpulibet girişCratosroyalbetCratosroyalbet girişFestwinFestwin girişbiabetbiabet girişbetplaybetplay girişBetbigoBetbigo girişKalebetKalebet girişTeosbetTeosbet girişRestbetRestbet girişGalabetGalabet girişVegabetVegabet girişPashagamingPashagaming girişMeybetMeybet girişMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Casino Ve Slot Oyunları, Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Canlı Destek Ve İletişimMavibet Giriş: Mavibet Mobilden Giriş 2026, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Spor Bahisleri, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Mobilden Giriş 2026Marsbahis Giriş: Marsbahis Bonus Ve KampanyalarMavibet Giriş: Mavibet Casino Ve Slot OyunlarıBetplayBetplay girişFestwinFestwin girişEnbetEnbet girişBetzulaBetzula girişEfesbetEfesbet girişMeritkingMeritking girişMarsbahisMarsbahis girişMeritking Giriş: Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Canlı Destek Ve İletişimMavibet Giriş: Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot Oyunları, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve Kampanyalar, Mavibet Giriş AdresiMeritking Giriş: Meritking Bonus Ve Kampanyalar, Meritking Güvenilir MiMarsbahis Giriş: Marsbahis Mobilden Giriş 2026, Marsbahis Güvenilir MiMavibet Giriş: Mavibet Canlı Destek Ve İletişimMeritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Spor Bahisleri, Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Giriş Adresi, Mavibet Mobilden Giriş 2026safirbetjasminbetimajbetikimislimarsbahismarsbahisMeritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve Kampanyalar, Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Mobilden Giriş 2026Marsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Güvenilir MiMavibet Giriş: Mavibet Spor BahisleriBetbigoBetbigo girişKalebetKalebet girişTeosbetTeosbet girişRestbetRestbet girişGalabetGalabet girişVegabetVegabet girişpashagamingpashagaming girişMeybetMeybet girişAtlasbetAtlasbet girişEnbetEnbet girişMeritkingMeritking girişCeltabetCeltabet girişEditörbetEditörbet girişEnjoybetEnjoybet girişRomabetRomabet girişRoketbetRoketbet girişGalabetGalabet girişBahiscasinoBahiscasino girişCasinoroyalCasinoroyal girişBetkolikBetkolik girişNorabahisNorabahis girişBetcioBetcio girişBetcioBetcio girişBetcioBetcio girişnorabahisnorabahis girişenbetenbet girişamgbahisamgbahis girişbetzulabetzula girişaresbetaresbet girişavrupabetavrupabet girişsonbahissonbahis girişbetplaybetplay girişalobetalobet girişmarsbahismarsbahis girişholiganbetholiganbet girişpusulabetpusulabet girişpulibetpulibet girişGrandpashabetGrandpashabet girişdedebetdedebet girişCratosroyalbetCratosroyalbet giriş

 द्विज सामंती व्यवस्था का चित्रण है ‘शोले’

दलित लेखक-आलोचक कैलाश दहिया ने ‘शोले’ फ़िल्म की समीक्षा एक अलग ही नज़रिए से की है। आप भी पढ़िए-

=================

‘शोले’ फिल्म भारतीय फिल्म इंडस्ट्री में माइलस्टोन मानी जाती है। फिल्म का एक-एक सीन-डायलॉग आज भी लोगों की जुबान पर चढ़ा मिलता है। इसे इस फिल्म के लेखकों समेत निर्देशकों और कलाकारों की सफलता माना जाना चाहिए। लेकिन, क्या यही सच है? जी नहीं,  असल में, इस फिल्म का ताना-बाना कुछ इस तरह बुना गया है कि इस देश की सामंतवादी व्यवस्था के ‘गुलाम और मालिक’ दोनों ने फिल्म में सीटियां बजाई हैं। दरअसल, यह फिल्म सामंतवादी व्यवस्था में जीने को अभिशप्त समाज का चित्रण है। बताइए, ठाकुर यानी एक व्यक्ति के सहारे असहाय गांव वालों को अपराधियों के हवाले कर दिया गया है! ठाकुर साहब डाकू से लड़ने के लिए निजी गुंडे भाड़े पर ला रहे हैं, ऐसे में अगर निजी सेनाएं बनती हैं तो उन्हें कैसे रोका जा सकता है?

फिल्म इंडस्ट्री पर इस ठाकुरवाद का क्या प्रभाव है, इसे पिछले दिनों हुई सुशांत सिंह राजपूत की आत्महत्या या हत्या के प्रसंग से जाना जा सकता है। इस प्रकरण पर मीडिया ने ऐसे शोर मचाए रखा, पूछो मत। जाना जाए यह सुशांत सिंह कौन है? यह शोले का ठाकुर ही तो है, जिस के गब्बर सिंह ने हाथ काट दिए थे। कभी-कभी ठाकुरों की आपसी रंजिश में एक ठाकुर मारा जाता है। ऐसा लगता है सुशांत सिंह के साथ भी यही हुआ है। इसे एक अन्य ठाकुर सुनील सिंह के कथन से जाना जा सकता है। इन्होंने अपनी 14 अगस्त, 2020 की फेसबुक पोस्ट में लिखा है, ‘मेरा गांव जमीदारों का है। बड़े-बड़े जमीदार थे। कोई रंडी के चक्कर में कोई मुकद्दमेबाजी के चक्कर में बर्बाद हो गये। एक रामजतन सिंह थे। 1930 में उन्होंने कार खरीदी थी। सारी दौलत गया की एक रंडी पर लुटा दी। जब कुछ ना रहा तो उसी रंडी के यहां मुलाजिम हो गये।… सुशांत सिंह के केस में असली गुनहगार तो ये खुद है। पैसे की गर्मी बर्दाश्त नहीं हुई। पैसा आया तो जमीदार बन बैठे। एक नहीं, कई रंडियों ने लूटा और यह लूट का तमाशा देखता रहा।’ सुनील सिंह की बात सोलह आने सही है, जिसे ‘शोले’ फिल्म में छुपा लिया गया है।

असल में, शोले का ठाकुर ‘कफन’ कहानी के ठाकुर की तरह दयालु है। यह दयालुता सुशांत सिंह राजपूत के माध्यम से उतरी है, तभी मीडिया के ठाकुरवाद ने चिल्ल-पौं मचाए रखी। अन्यथा, क्या कारण है कि रोहित वेमुला और पायल तड़वी जैसे होनहार और स्कॉलर विद्यार्थियों की हत्या पर यह खबर देकर रह जाता है? दरअसल, सुशांत सिंह की मौत कोई मुद्दा नहीं है, मुद्दा है वेमुला और तड़वी जैसे होनहार दलितों की हत्याएं। इस देश में कितने ब्रिलियंट दलित विद्यार्थी मार दिए जाते हैं और कितनों को उच्च शिक्षण संस्थानों को छोड़ने को मजबूर कर दिया जाता है, इस का कोई हिसाब ही नहीं है। यह सब ‘शोले’ के ठाकुर की नाक के नीचे होता है। फिर ‘गांव की ओर चलो’ का नारा दिया जाता है।  जबकि इस देश के हर गांव में ठाकुर बलदेव सिंह और ठाकुर गब्बर सिंह दलितों का मांस नोंचने को तैयार बैठे हैं।

फिल्म की कहानी हद दर्जे की द्विज सामंती व्यवस्था का पोषण करती है। बताइए, एक खूंखार डाकू को पकड़ने-मारने के लिए दो गुंडे नियुक्त किए गए हैं, पुलिस व्यवस्था मानो सड़ गल चुकी हो। दरअसल इस तरह की फिल्में सामंती व्यवस्था के अंतिम औजार कहे जा सकते हैं। इस से व्यवस्था में विद्रूपता ही पैदा होनी है। इस का ताजा उदाहरण, इस भयंकर महामारी कोरोना काल में नेताओं, मीडियाकर्मियों,  फिल्मवालों की सिफारिशों पर अस्पतालों में बैड, ऑक्सीजन, सिलेंडर, दवाइयां, इंजेक्शन, वेंटिलेटर वगैरहा मिलने के रूप में देखा जाना चाहिए। पूरी स्वास्थ्य-व्यवस्था मजाक बना दी गई है। यही द्विज सामंती व्यवस्था की सच्चाई है। बताइए, मरीज को अस्पताल में भर्ती के लिए किसी की सिफारिश चाहिए! असल में, सामंत किसी भी तरह की व्यवस्था नहीं बनने देना चाहते। इस में कोई शक नहीं है कि अगर आज ऐसी फिल्म बन जाए तो इसे दर्शक नहीं मिलने। फिल्म की कहानी में कितनी बड़ी मजाक की गई है, गांव के ठाकुर की जाति बताई गई है बाकी गांव वालों की नहीं।  मानो भारतीय गांव में ठाकुर ही बसते हों! ऐसा लगता है गांव के ठाकुर के साथ-साथ गब्बर सिंह तो ठाकुर था ही, जय-वीरू भी ठाकुर थे। वैसे भी ठाकुर के घर में बामण और ठाकुर ही आ सकते हैं।

असल में, ‘शोले’ फिल्म द्विज सामंती व्यवस्था का कच्चा और सच्चा चित्रण है, जिसे सलीम-जावेद की मुस्लिम दृष्टि ने पकड़ लिया है। सामंत ठाकुर यहां गांव के रक्षक के रूप में दिखाया गया है। जो दूसरे ठाकुर गब्बर सिंह के आतंक से गांव वालों को बचाना चाहता है। वैसे, ठाकुर गांव को कम अपने व्यक्तिगत बदले के लिए डाकू बने ठाकुर को मारना चाहता है। फिल्म में गांव वालों की जाति नहीं बताई गई। असल में, वे सब पिछड़े और दलित जातियों से हैं। पता नहीं लेखक द्वय ने कहानी में ब्राह्मण को क्यों नहीं रखा, अन्यथा ‘गाइड’ टाइप के ब्राह्मणों का चित्रण तो बनता ही है। एक बात और, फिल्म में पांचों वक्त का नमाजी मुसलमान है। जिसे देख कर सहानुभूति पैदा होती है। मतलब फिल्म में गंगा-जमुनी संस्कृति का छौंक तो डाला ही गया है। दलित अर्थात आजीवक चिंतन के आने से इस संस्कृति का खोखलापन उजागर हो गया है। वैसे, ठाकुर के व्यक्तिगत बदले की भावना से दलितों को सीख लेने की जरूरत है। जिन की बहू-बेटियों से आए दिन बलात्कार होते रहते हैं।

फिल्म में ‘ठाकुर’ इतना अधिक जोर से बोला गया है कि ऐसे लगता है लेखक द्वय मुसलमान होने से पहले ठाकुर थे। इस बात से इंकार नहीं किया जा सकता कि ठाकुर नामवर सिंह को यह फिल्म पसंद आई होगी। फिल्म में कार्टून के तौर पर प्रस्तुत किए गए ‘जेलर’ की जाति रिसर्च का विषय है। वैसे भी अंग्रेजों के जमाने में ठाकुर ही जेलर हो सकते थे, जैसे बहुत से राजे-रजवाड़े वाले सेना में उच्च पदों पर रख दिए गए थे। सेना में आज भी यही अघोषित आरक्षण चलता है। पूछा जाए, सेना में वास्तविक आरक्षण क्यों नहीं होने दिया गया?

दरअसल, फिल्म में जो ‘ठाकुर’ है वह भारतीय समाज व्यवस्था के असली ठाकुर के चरित्र से बिल्कुल भी मेल नहीं खाता। असली ठाकुर तो जारकर्म में सना दिखाई पड़ता है। वह खेत- खलिहानों में दलित स्त्रियों की इज्जत से खेलता है और उन्हें जारकर्म पर विवश करता है। इस विषय पर महान आजीवक चिंतक डॉ. धर्मवीर ने मुंशी प्रेमचंद की कहानी ‘कफन’ की खोलबांध अपनी आलोचना की किताब ‘प्रेमचंद : सामंत का मुंशी’ में अच्छे से की है। अब ‘कफन’ को तो कोई कहानी मान कर स्वीकार कर लेगा, लेकिन सूरजपाल चौहान की आत्मकथा में इस ठाकुर और इस की पत्नी, साथ ही अन्य ठाकुरों का जो चरित्र सामने आया है, उस की अनदेखी कोई कैसे कर सकता है, उस अपराध को यहां जो का त्यों रखा जा रहा है :

“एक रोज हमेशा की तरह हम दोनों मां-बेटा पौ फटने हटने से पहले गांव के मोहल्ले कमाने निकले। मार्ग में चलते-चलते आज मैंने मां से एक सवाल पूछा- “जीजी, हम झाड़ू लगाने क्यों जाते हैं?”
मां ने मेरे मां ने मेरे सिर पर हाथ फेरते हुए सीधे-सीधे कहा- “लल्ला, हम भंगी हैं, हमारी कौम का यही काम है।” हम दोनों बतियाते हुए अब ठाकुर जयसिंह के घेर तक आ गए थे। जयसिंह के घेर में मां झाड़ू से कूड़े का ढेर लगाती जाती और मैं उन ढेरों को कूड़ा उठाने वाली टोकरी में भरता जाता। इस काम को करने में हमारे कान-नाक, मुंह और आंखों की पलकें मिट्टी से अट जाते थे।

मां काम में व्यस्त थी। वह झुक-झुक कर झाड़ू लगा रही थी। ठाकुर जयसिंह बहुत देर से खड़ा उसे ताके जा रहा था। मां अपनी फटी ओढ़नी से अपने शरीर को ढकने का प्रयास करती, लेकिन वह अपने आप को फटी ओढ़नी से ठीक से ढंक नहीं पा रही थी। ठाकुर धीरे-धीरे उसके नजदीक पहुंच रहा था और मां के फटे आंचल से आंखें गड़ा कर ताके जा रहा था। मां ठाकुर की बेहूदा हरकतों को देखकर सहम गयी थी। उसने आवाज देकर मुझे अपने पास बुला लिया। ठाकुर ने इधर-उधर देखा। मेरे सिवाय दूर-दूर तक कोई न था। जयसिंह ने मेरी और घूमते हुए कहा- “यहां खड़ौ- खड़ौ का कर रहो है, घेर के पीछे कूड़े कौ ढेर लगो पड़ौ है…, चल टोकरा में भरकर घूरे पर फेंक आ।”

“याके बस की बात नायं, मैं ही फेंक आऊंगी।” मां ने ठाकुर से कहा था।

मैं ठाकुर से पहले ही डरा हुआ था। उसकी झिड़की खाकर और सहम गया।

मां मना करती रही, फिर भी मैं घेर के पीछे कूड़ा उठाने चला गया। थोड़ी ही देर बाद मुझे मां की चीख सुनाई पड़ी। चीख सुनकर मैं उस और दौड़ा। ठाकुर जयसिंह अपने दोनों हाथों से मां को दबोचे हुए था। मां भेड़िए के पंजों में फंसी हाथ- पांव पटक रही थी। मां की हालत देखकर मैं दहल गया था। मां का आंचल ठाकुर ने खींचकर दूर फेंक दिया था। वह अपनी पकड़ और मजबूत करते हुए मां के मुंह से अपना मुंह अड़ाने की कोशिश कर रहा था। मैं था तो बालक ही, लेकिन उस समय मेरा खून खौल उठा। मुझे आस-पास कुछ दिखाई नहीं दिया। मां के हाथ से दूर जा गिरी झाड़ू अब मेरे हाथों में थी। बिना देर किए मैंने पूरी ताकत से ठाकुर की पीठ और कमर पर झाड़ू बरसानी शुरू कर दी। झाड़ू की लगातार मार से ठाकुर तिलमिलाकर रह गया और उसकी पकड़ ढीली पड़ गई। मां उसके चंगुल से छूटकर दूर हो गई थी। ठाकुर बुरी तरह से खिसिया गया था। वह मुझे मारने लपका। लेकिन तब तक मां संभल चुकी थी। मां ने ठाकुर के गुप्तांग पर लात का पूरी ताकत के साथ प्रहार किया। मां के एक ही वार से ठाकुर रूई के बोरे की तरह एक ओर  को को गिर पड़ा और उसकी आंखें बधिया होते भैंसे की तरह अंटे सी बाहर को निकल आई थीं।

इस दौरान ठाकुर मोहल्ले के दूसरे लोग वहां इकट्ठे हो गए थे। जयसिंह की घरवाली और उसके घर के लोगों के साथ-साथ ठाकुर प्रताप व ठाकुर बन्नी सिंह भी वहां आ जुटे। मां ने सभी के सामने जयसिंह की बेहूदा बातों का जिक्र किया तो उनमें से कोई उसकी बातों पर विश्वास करने को तैयार न था। उलटा, ठाकुर प्रताप ने मां के बाल झिंझोड़ते हुए कहा-

“साली भंगनिया,  झूठा आरोप लगाते लाज नहीं आती, ठाकुर होकर कोई भला भंगिन से मुंह काला करेगा… तुझे तो छूने भर से छूत लग जाएगी, खैर चाहती है तो चली जा यहां से।”

“ससुरी जे भंगन होती ही ऐसी हैं, एक-एक रोटी के लिए न जाने क्या-क्या कराती फिरती हैं।” ठाकुर बन्नी सिंह ने भी मां की ओर भृकुटि तानते हुए कहा था। जमीन पर गिरे और दर्द से तड़पते जयसिंह को सहारा देते हुए अब उसकी घरवाली मेरी मां को घूरते और मुंह बिचकाते हुए बोली-
“अरे मेरी सौत चूहड़ी, तू ही पूरे गाम में एक हूर की परी है जो मेरौ आदमी तेरे संग…।”

ठाकुरों का मोहल्ला था। सभी के सभी एक स्वर में मां को ही डपट रहे थे। हमारी वहां कोई सुनने वाला न था। मां खून का घूंट पीकर मुझे साथ लेकर वहां से चली आई। मैं कई दिनों तक यही सोचता रहा कि जयसिंह ने मां के साथ ऐसा क्यों किया?”(1)

पूछा जाए, क्या इस के बाद भी कुछ बताने को रह जाता है? बताना यही है कि ‘शोले’ के ठाकुर के नाम पर इस देश के सामंत की यह खुद को बचाने की तिकड़म है। यह भी पूछा जाए, एक लाइन में खड़ा करके फूलन देवी ने 22 ठाकुरों को गोली क्यों मारी थी? ये ठाकुर बलात्कार को उद्धृत ठाकुर जयसिंह के ही तो भाई बंधु रहे हैं। इस संदर्भ में महान आजीवक चिंतक डॉ. धर्मवीर ने बिल्कुल सही लिखा है, ‘दलित साहित्यकार आत्मकथा लिखने के बजाय उन मामलों को ले कर न्यायालय में मुकदमे दायर करने जाएं तो हिंदू समाज पर कानूनी दबाव सही ढंग से पड़ेगा। बिना मुकदमा दायर किए आत्मकथा लिखने का मतलब अपना फजीता आप करना है।'(2) अब इस ठाकुर जयसिंह और इस के भाई बंधुओं पर बलात्कार  की कोशिश और बलात्कारी का पक्ष लेने का मुकदमा दायर होना ही चाहिए। इस में इस ठाकुर जयसिंह की पत्नी को सख्त से सख्त सजा दी जानी चाहिए। बताइए, कैसी औरत है? फिर यह औरत अपने पति के साथ सोती भी है, जिस ने न जाने कितने बलात्कार किया होंगे।  यही द्विजों के घर की असली कहानी है। ‘शोले’ फिल्म का ठाकुर कोई अलग नहीं है। जहां तक केस करने की बात है यह काम कुकरमुत्तों की तरह उग आए दलित लेखक संघों का है। लेखक संघ का मतलब कविता-कहानी का पाठ और किताबों का लोकार्पण ही नहीं होता। इन का काम दलितों पर अन्याय और अत्याचार के विरुद्ध लड़ना और खड़ा होना भी होता है।

वैसे, फूलन देवी से बलात्कार न्यायप्रिय और दयालु ठाकुर साहब के सामने ठाकुरों ने ही तो किया था। तब इस ठाकुर ने बलात्कारियों को सजा क्यों नहीं दी? क्या अपने जात भाई गब्बर सिंहों से डर गए थे? बकौल सामंत के मुंशी गांव का जमींदार दयालु  होता है। तभी वह गांव की रक्षा करने का ठेका दो गुंडों को दे रहा है। ठाकुर साहब इतने दयालु हैं कि उन्हें ध्यान ही नहीं रहा कि उन के घर में उन के बेटे की जवान विधवा बहू भी है, जिस का ब्याह कर देना चाहिए। उन्हें तो बस ठाकुर गब्बर सिंह से बदला लेना है। दुख की बात है कि इस तरफ फिल्म के कहानीकारों और फिल्म के समीक्षकों ने ध्यान ही नहीं दिया। कहानीकार मुस्लिम पृष्ठभूमि से होते हुए भी न जाने कैसे चूक कर गए।

दरअसल, द्विज व्यवस्था में पुनर्विवाह की मनाही है। इस में विवाह सात जन्मों का फेर है। यह इन के ‘पुनर्जन्म के सिद्धांत’ का चक्र है। इसी से सती प्रथा, बालिका हत्या, बालिका भ्रूण हत्या और दहेज प्रथा जैसी बुराइयां ही बुराइयां पैदा होती हैं। अब ठाकुर की क्या हिम्मत कि वह इस व्यवस्था से विद्रोह कर सके। इसीलिए फिल्म में विधवा नायिका को मन ही मन चाहने वाले को भी मरवा दिया गया। यानी, विधवा बहू को विधवा ही रहना और मरना है। एक तरह से भारतीय सामंती व्यवस्था या द्विज सामंती व्यवस्था का सफल चित्रण है शोले। विकिपीडिया में भी इस बारे में  सही ही लिखा मिलता है, ‘स्कॉलर ने इस फिल्म में कई विषय नोट किए हैं, जैसे हिंसा का महिमामंडन, सामंतवाद का समर्थन, सामाजिक व्यवस्था को बनाए रखने वालों और डाकुओं के बीच टकराहट।’ हां, इस में लिखने वाले इस सामंतवाद के मूल तक नहीं पहुंच सके हैं।

इस फिल्म के माध्यम से इस देश की निरीह जनता को ठाकुरवाद के हवाले कर दिया गया है,  जिस में जंगलराज चलता है। कानून का रखवाला ही कानून तोड़ने पर आमादा है। एक बात और, कल को ठाकुर  बलदेव सिंह और ठाकुर गब्बर सिंह की संतान का विवाह हो जाएगा, तब समझिए निरीह जनता अर्थात दलित, पिछड़े और आदिवासियों की कैसी दशा होगी। इन की  तो शामत ही आनी है। इसे आप राजनीति में प्रत्यक्ष देख ही सकते हैं। फूलन देवी के हत्यारे को बचाने वाली ताकतें किसी से छुपी हुई नहीं हैं। वैसे, अगर कल को दलित इस सामंतवादी अर्थात ठाकुरवादी फिल्म की ‘रंगभूमि’ की तरह होली जला दें तो किसी को हैरानी नहीं होनी चाहिए।

फिल्म बलदेव सिंह के इर्द-गिर्द घूमती है। उस की जाति तो खोल कर बताई गई है, लेकिन फिल्म के खलनायक गब्बर सिंह की जाति को छुपा लिया गया है। लेकिन, गब्बर के साथ जुड़े ‘सिंह’ से उस की जाति का पता लग जाता है कि गब्बर भी ठाकुर अर्थात क्षत्रिय ही है। यह सिंह ऐसे हैं, जैसे साहित्य में नामवर सिंह, काशीनाथ सिंह और दूधनाथ सिंह वगैरह, और राजनीति में वी.पी सिंह, अमर सिंह आदि। यानी, ‘शोले’ फिल्म की कहानी दो ठाकुरों के बीच की लड़ाई है, जिस में गांव की निरीह जनता पीस रही है। सवाल यह है, पुलिस अफसर के रूप में जब एक ठाकुर के दोनों हाथ दूसरे ठाकुर ने काट दिए हैं, उसे मरवाने या पकड़वाने के लिए पुलिस की मदद क्यों नहीं ली जा रही? सड़क छाप दो गुंडे क्यों बुलाए जा रहे हैं? इधर, दलित भी अपनी समस्याओं के समाधान के लिए ‘क्षत्रिय बुद्ध’ के शरणागत हो रहे हैं। प्रश्न यह है, जब आज के ठाकुर के हाथ काट लिए गए हैं, तब ढाई हजार साल पहले के ठाकुर के पास दलितों को क्या मिलेगा? क्षत्रिय बुद्ध घर से बेदखल हैं। वे दलितों की समस्याओं का समाधान कैसे कर सकते हैं? फिर, जिस दलित के पल्ले बुधिया, मसायी या भंवरी देवी पड़ जाए  तो बुद्ध उस की कैसे मदद कर सकते हैं?

असल में, ‘शोले’ भारतीयों के दिमाग में कूट-कूट कर भरी गुलामी की प्रतीक फिल्म है। बताइए, अपराधी को खत्म करने के लिए अपराधी आएगा, इसे पर्दे पर देखने को भीड़ उमड़ पड़ी। किसी ने भी नहीं सोचा कि फिल्म में जो ठाकुर है, यही तो गांवों में जारकर्मी (बलात्कारी और जार) है। लोगों को तथाकथित रणवीर सेना और ऐसी ही सेनाओं को देखना चाहिए कि यह ‘रणवीर’ कौन हैं? ये गांवों के ठाकुर या ही तो हैं, जिन्हें आजकल दबंग भी कहते हैं। यही क्षत्रिय-ठाकुर दलितों को कुत्ता- बिल्ली कह उठते हैं। वैसे तो, यह फिल्म भारतीय सामंतवाद को दर्शाती फिल्म है। इस के लिए फिल्म के कहानीकारों ‘सलीम-जावेद’ और निर्माता -निर्देशक की तारीफ की जानी चाहिए। लेकिन, ‘दलित विमर्श’ में  तो फिल्म के कहानीकारों, निर्माता, निर्देशक समेत कलाकारों तक की जाति देखी जानी है। इसे समझने के लिए मेरी ‘आरक्षण’ फिल्म की समीक्षा देखी जा सकती है। कहानीकार बेशक मुस्लिम हैं, लेकिन इन्हें इस देश की ग्रामीण व्यवस्था का अच्छे से पता है, जिसे वैदिक या द्विज वर्ण-व्यवस्था के रूप में पहचाना जाता है। यह पक्की बात है कि दोनों कहानीकारों ने सामंत के मुंशी को नहीं पढ़ा है, अन्यथा ये भी पात्रों को जाति से संबोधित करते और स्त्रियों को जारकर्म में संलिप्त दिखाते। मुस्लिम होने की वजह से कहानीकारों ने ‘सामंत के मुंशी’ की परंपरा को अस्वीकृत किया है। इस के लिए इन का धन्यवाद ही किया जा सकता है।

क्या फिल्म केवल मनोरंजन का माध्यम होती है? नहीं, बिल्कुल नहीं; फिल्मों के माध्यम से हम व्यक्ति के दिलों-दिमाग पर कब्जा करते हैं। फिल्म एक तरह से साहित्य की श्रेणी में आती है। यह  अलग बात है कि नाटक और नाटककार को  प्लूटो जैसे दार्शनिक अपने आदर्श राज्य में जगह नहीं देते। लेकिन, इधर, भारतीय राजनीति में तो हीरो-हीरोइन जन-प्रतिनिधि बनाए जा रहे हैं। यह अलग बात की ये केवल मात्र एक वोट होते हैं। बताया जा सकता है, ‘शोले’ फिल्म के चार कलाकार अमिताभ बच्चन, धर्मेंद्र, जया भादुड़ी और हेमा मालिनी ने सांसद के तौर प्रतिनिधित्व किया है। खुद धर्मेंद्र के पुत्र सनी देओल भी सांसद हैं। इसे फिल्मी कलाकारों का इस्तेमाल कह लीजिए या कुछ भी। ये लगभग नाटककार की भूमिका में मिलते हैं। इस नाटक  को भारतीय सामंतवादी व्यवस्था के प्रभाव के रूप में देखा जाना चाहिए। ऐसे में ब्राह्मण मुख्यमंत्री कु. जयललिता अगर ‘कन्नगी आजीवक’ के स्टेचू को तमिलनाडु विधानसभा के प्रांगण से हटवा देती हैं, तो किसी को हैरानी नहीं होनी चाहिए।

किसी को यह गलतफहमी नहीं होनी चाहिए कि फिल्मों से कुछ नहीं होता। फिल्में साहित्य संस्कृति का ही भाग होती हैं, जो लोगों के दिलों दिमाग पर कब्जा कर लेती हैं।  हिंदी फिल्में, बल्कि हिंदी ही क्यों, भारतीय फिल्में सामंतवाद और पुनर्जन्म के पक्ष में बनाई जाती हैं। दर्शक बेचारे सामंतवाद के चंगुल में फंसे रहते हैं। वे जीवन की सच्चाई से काट दिए जाते हैं। सामंती व्यवस्था की पक्षधर ही हैं हम आपके हैं कौन, आरक्षण, गंगाजल, राजनीति, आर्टिकल 15 जैसी फिल्में। ये फिल्में ‘शोले’ का ही विस्तार हैं। हां, ‘आजीवक चिंतन’ के आने से अब यह खेल ज्यादा दिन नहीं चलना। अब ‘सलीम-जावेद’ लेखक नहीं बन पाएंगे और ना ही सूरज बड़त्या, प्रकाश झा जैसे निर्माता निर्देशक।

आखरी बात जो बतानी है, बुद्ध अपने समय के ठाकुर अर्थात क्षत्रिय हैं। तभी वे डाकुओं और डाकू अंगुलिमाल को माफ करने की मुहिम चलाते हैं। ये इन दुर्दांत अपराधियों को अपनी शरण में लेते हैं। तो जितना जल्दी, जो दलित डॉ. अंबेडकर की मान कर बौद्ध धर्म में गए हैं, वे वहां से निकलेंगे उतना ही दलित आंदोलन के लिए अच्छा होगा। उस समय के ठाकुर भी हत्या और बलात्कार के समर्थक थे। उन्हीं की संताने ठाकुर जयसिंह, गब्बर सिंह और शोले के ठाकुर के रूप में पैदा होती हैं। साहित्य में ऐसे ठाकुरों की कमी नहीं है।

कैलाश दहिया

ऐसा नहीं है कि एक डाकू अंगुलिमाल को ही बुद्ध ने अपनी शरण में लिया हो। बुद्ध ने एक साथ पांच सौ डाकुओं को अपनी शरण में ले कर उन को सजा से बचाया है। यह डाकू कोई और नहीं इन के ही भाई बंधु रहे हैं। इस में दुख की बात है कि बाबा साहेब डॉ. भीमराव अंबेडकर इस बात के लिए बुद्ध की प्रशंसा कर रहे हैं। वैसे अगर बुद्ध का इन डाकुओं को शरण लेना सही है, तो शोले का ठाकुर डाकू गब्बर सिंह को मारने के पीछे क्यों पड़ा है? वह भी तो उस का हृदय परिवर्तन करवा सकता था। आशा है सलीम-जावेद जी इस बात पर ध्यान देंगे। असल में, उस समय भी डाकू इस देश की निरीह जनता को मार और लूट रहे थे और आज भी यही चल रहा है। इस देश में बलात्कारी को फांसी का स्पष्ट कानून क्यों नहीं बन पा रहा? यह इस ठाकुरवाद को देख कर समझ आ रहा है। यहां बताया जा रहा है, यह फिल्म इस देश में पिछले ढाई हजार वर्षों  से चल रहे अपराधों का कच्चा चिट्ठा है। आशा है, नए-नए ठाकुर बनने को मचल रहे कुछ दलितों और पिछड़ों को बात समझ में आएगी।

*****

संदर्भ :

1. संतप्त (आत्मकथा) सूरजपाल चौहान, वाणी प्रकाशन,21-ए, दरियागंज, नई दिल्ली 110 002, प्रथम संकरण : 2006, पृष्ठ-24-5

2. दलित चिंतन का विकास : अभिशप्त चिंतन से इतिहास चिंतन की ओर, डॉ धर्मवीर, वाणी प्रकाशन,21-ए, दरियागंज, नई दिल्ली 110 002, प्रथम संकरण : 2008, पृष्ठ-29

========================

दुर्लभ किताबों के PDF के लिए जानकी पुल को telegram पर सब्सक्राइब करें

https://t.me/jankipul

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

1 mins
WordPress Center Ankara Escort: Beypazarı Escort, Pursaklar Escort, Etimesgut Escort İstanbul Escort: Esenyurt Escort, Bahçelievler Escort, Maltepe Escort Bursa Escort: Gürsu Escort, Keles Escort, İznik Escort What are the best budget smartphones available in 2025? Reason Why Everyone Love Travel Doubts About Lifestyle You Should Clarify GoStock – Free and Premium Stock Photos Script Deprixa Basic – Courier Freight Forwarding & Shipping Software Solutions V3.5 Mighty URL Shortener | Short URL Script WooCommerce Shop Page Builder – Create any shop with advanced filters xPanel – Smart Sliding Panel and Sidebar Widget Area for WordPress Cost Calculator for WordPress Algori PDF Viewer Pro for WordPress Gutenberg WooCommerce Shop As Customer Kontakt – Ajax Contact Form Product Condition for WooCommerce