Meritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor Bahisleri, Mavibet Casino Ve Slot OyunlarıMeritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Giriş Adresi, Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot Oyunları, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve Kampanyalar, Mavibet Giriş AdresiMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor BahisleriMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Mobilden Giriş 2026Marsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Bonus Ve KampanyalarMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Spor Bahisleri, Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Giriş Adresi, Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir MiMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Bonus Ve KampanyalarMavibet Giriş: Mavibet Spor Bahisleri, Mavibet Casino Ve Slot OyunlarıMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor BahislerikalitebetgrandpashabetholiganbetjojobetholiganbetholiganbetextrabetAntalya EscortAntalya Escort BayanAntalya Escort BayanMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarAntalya Escort BayanAntalya EscortAntalya EscortlarAntalya Escortbetgarbetgar girişbetgarbetgarbetgar girişbetgarbetyapbetyap girişbetyapbetyapbetyap girişbetyapbetnisbetnis girişbetnisbetnisbetnis girişbetniswinxbetwinxbet girişwinxbetwinxbetwinxbet girişwinxbetbetlikebetlike girişbetlikeAntalya EscortRomabetRomabet girişRomabetKulisbetKulisbet girişKulisbetTeosbetTeosbet girişTeosbetRoketbetRoketbet girişRoketbetGalabetGalabet girişGalabetAlobetAlobet girişAlobetJokerbetJokerbet girişJokerbetEnbetEnbet girişEnbetSüratbetSüratbet girişSüratbetBetbigoBetbigo girişBetbigoBetkolikBetkolik girişBetkolikCasinoroyalCasinoroyal girişCasinoroyalMasterbettingMasterbetting girişMasterbettingBetplayBetplay girişBetplayDedebetDedebet girişDedebetMaxwinMaxwin girişMaxwinAresbetAresbet girişAresbet

जाना एक महान बौद्धिक का इस तरह चुपचाप

कमलेश जी को मीडिया में सबसे अच्छी श्रद्दांजलि आज ‘द इंडियन एक्सप्रेस’ अखबार ने दी है. उसके बाद ‘जनसत्ता’ में. समाजवादी राजनीति के बौद्धिक हलकों में उनका कद ऊँचा था. वे ‘प्रतिपक्ष’ के संपादक रह चुके थे, प्रसिद्ध बड़ौदा डायनामाईट काण्ड में जॉर्ज फर्नांडीज के साथ्सः-अभियुक्त थे. लेकिन हम हिंदी लेखकों के लिए उनकी पहचान जरा अलग थी. हम उनको एक जमाने की जानी-मानी साहित्यिक पत्रिका ‘कल्पना’ के सहायक संपादक के रूप में जानते थे. ‘जरत्कारू’(1984) जैसे कविता संग्रह के लिए विशेष तौर पर जानते थे.
70 के दशक में पहचान सीरिज में प्रकाशित उनकी कविताओं में हिंदी कविता में बढ़ते नितांत समसामयिकता और अति सार्वजनीनता से विपरीत निजता, आत्मीयता, दार्शनिकता और अमूर्तन का वैभव था. उन्होंने राजनीति आच्छादित आधुनिकता के बरक्स कविता की दूसरी परम्परा की एक तरह से बुनियाद रखी. उनकी कविताओं में एक अन्तर्निहित मिथकीय और ऐतिहासिक चेतना थी. उनकी कविता का न कोई पूर्वज दिखाई देता है न ही कविता की वह परम्परा उस सम्पूर्णता में उनके बाद दिखाई देती है. कुछ हद तक शिरीष ढबोले की कविताओं को छोड़कर. ‘जरत्कारू’ की एक कविता याद आ रही है-
रास्ता जरूर कोई होगा, पर
वह हर रास्ता नहीं होगा.

लगता है वे आजीवन उसी कोई रास्ते की खोज करते रहे इसीलिए हर रास्ते से किसी और रास्ते की तरफ मुड़ जाते रहे. साहित्य, राजनीति में उनको लगभग किम्वदंती पुरुष का दर्जा प्राप्त था. मुझे याद है एक समाजवादी चिन्तक सच्चिदानंद सिन्हा ने उनके बारे में कहा था कि वे एक साथ बहुत सारे काम शुरू कर देते थे, लेकिन पूरा शायद ही कोई काम उन्होंने किया. राजनीति में शीर्ष नेताओं के साथ उठते बैठते थे, लेकिन दलगत और चुनावी राजनीति से निरपेक्ष बने रहे. एक दौर में साहित्यिक बहसों के केंद्र में बने रहे लेकिन खूंटागार साहित्य से बहुत दूर रहे. 70 के दशक में जिन कविताओं के लिए जाने जाते रहे उन कविताओं का संकलन 1984 में तब छापकर आया जब उन्होंने ‘सातवाहन प्रकाशन’ शुरू किया, जो उनका एक और अधूरा उपक्रम रहा. जाहिर सही समय पर सही बहस में शामिल हो जाने की कला से दूर वे सृष्टि की सनातन बहस में रूचि रखने वाले थे.

हाल के वर्षों में उन्होंने शायद एक काम पूरा कर लिया था रूसी कविताओं पर उन्होंने एक पुस्तक तैयार की थी जो समास नामक पत्रिका में प्रकाशित हुआ था. उसके बारे में उन्होंने बताया था कि उनकी पुस्तक पूरी हो चुकी थी. समास पत्रिका में उनका साक्षात्कार भी प्रकाशित हुआ था, जिसको लेकर सोशल मीडिया और जन्सत्त्ता सहित कुछ अन्य पत्र पत्रिकाओं में लम्बी बहस चली थी. समास पत्रिका को कम से कम मैं इसके लिए हमेशा याद रखूँगा कि उसने कमलेश जी को बहस के उस केंद्र में लाने की कोशिश की जिसके वे हमेशा से हकदार थे.

बाद में उनके दो कविता संग्रह ‘बसाव’ और ‘खुले में आवास’ भी प्रकाशित हुए, लेकिन उन कविताओं का दौर बीत चुका था, वह मुहावरा पीछे छूट गया था. बहरहाल, बौद्धिकता की बेकरार थी.

उनकी स्मृति और ज्ञान चमत्कृत करने वाला था. उनसे कई सालों में कई बार मिलना हुआ था. पिछले साल किसी सिलसिले में कई बार घंटों उनके साथ बैठने का सौभाग्य मिला था. उनसे पहली बार दिल्ली में अपने स्थानीय अभिभावक सरीखे समाजवादी नेता हरिकिशोर सिंह के यहाँ मिलना हुआ था. वे उन दिनों विदेश राज्य मंत्री थे, वीपी सिंह की सरकार में. मैं कॉलेज में पढता था और हरिकिशोर बाबू के यहाँ अक्सर जाता था और वहां बैठे खद्दरधारियों को लेकर मन में गलत धारणा बना लेता था. कमलेश जी उनके गहरे मित्रों में थे. पिछले दिनों उनको लेकर चली फेस्बुकीय बहस में मैंने कुछ अशोभन टिप्पणी कर दी थी, जिसके लिए मैंने माफ़ी मांग ली थी. उसके बहुत समय बाद एक दिन पुरानी दिल्ली में किसी सिलसिले में उनके साथ बैठना हुआ. जब बैठक समाप्त हुई तो उन्होंने कहा कि चलिए आपको कॉलेज छोड़ देता हूँ. फिर ड्राइवर को उन्होंने फतेहपुरी की तरफ ले चलने का निर्देश दिया. वहां एक कदीमी दूकान पर लस्सी पिलाते हुए बताया कि 1960 के पहले से यहाँ लस्सी पीने वे आते अरेह हैं, उसके बाद दरीबा ले गए, वहां जलेबी खिलाई. चलती गाड़ी में जब जलेबी खा रहा था तो उन्होंने कहा था कि फेसबुक पर आपने ही हरिकिशोर बाबू के हवाले से कोई टिप्पणी की थी. मुझे किसी ने बताया तो मुझे आप याद आ गए. आपकी स्मृति मुझे उसी विद्यार्थी रूप में आई. आपकी छवि मेरे अंदर एक गंभीर विद्यार्थी की थी. अपनी छवि को बचाए रखना चाहिए. लेखक एक लिए बहुत जरूरी होता है.

मैं ग्लानि से मरा जा रहा था. आज भी लिखते हुए भारी पश्चाताप हो रहा है. उसके बाद उस प्रसंग को एकदम से परे करते हुए वे हरिकिशोर बाबू के बारे में बात करने लगे. कुछ दिन पहले ही उनका निधन हो गया था. किस तरह समाजवादी युवजन सभा के अध्यक्ष के रूप में उन्होंने 60 के दशक में राजनीति शुरू की थी. वे तब ऑक्सफोर्ड विश्वविद्यालय से पढ़कर आये थे.

बहरहाल, मेरा कॉलेज आया. उतरने से पहले उन्होंने धीरे से कहा, तारा अपार्टमेंट का घर बेचकर प्रतिभा जी(हरिकिशोर बाबू की पत्नी) ने एसडीए में फ़्लैट खरीदा है. कभी उनसे भी मिल आइयेगा.

उनका जाना हिंदी में बौद्धिकता की एक विरल परम्परा का अवसान है. जो हिंदी में सहसा चमकी और चुपचाप चली गई. वे अचानक गायब हो जाने और सहसा प्रकट होने के लिए अपनों में कुख्यात थे. अफ़सोस कि अब उनसे कभी मिलना नहीं हो पायेगा.  

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

1 mins
WordPress Center Ankara Escort: Beypazarı Escort, Pursaklar Escort, Etimesgut Escort İstanbul Escort: Esenyurt Escort, Bahçelievler Escort, Maltepe Escort Bursa Escort: Gürsu Escort, Keles Escort, İznik Escort What are the best budget smartphones available in 2025? Reason Why Everyone Love Travel Doubts About Lifestyle You Should Clarify Ticketomatic Automatic Post Generator Plugin for WordPress Time Tracking and Activity Reporting WordPress Plugin Comment System Plugin for WordPress & Ajax Comments – Comment Press Struninn – Elementor Plugins Bundle KiviCare(TM) – Google Meet Telemed And WooCommerce Payment Gateway (Add-on) WordPress WooCommerce Marketplace Reward System Plugin WooCommerce Membership Plugin Floating Cart for WooCommerce Wiloke Highlight Featured Products for Elementor WooCommerce Tax Toggle