Meritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarAntalya Escort Bayanİzmit Escort BayanMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor Bahisleri, Mavibet Casino Ve Slot OyunlarıMeritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Giriş Adresi, Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot Oyunları, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve Kampanyalar, Mavibet Giriş AdresiMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor BahisleriMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Mobilden Giriş 2026Marsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Bonus Ve KampanyalarMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Spor Bahisleri, Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Giriş Adresi, Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir MiMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriromabetromabet girişromabetteosbetteosbet girişteosbetalobetroketbetroketbet girişroketbetultrabetultrabet girişultrabetbetkanyonbetkanyon girişbetkanyonbetplaybetplay girişbetplaygalabetgalabet girişgalabetmavibetmavibet girişmavibetjokerbetjokerbet girişjokerbetinterbahisrestbetrestbet girişrestbetmatbetmatbet girişmatbetlunabetperabetperabet girişperabetbetciobetcio girişbetcionakitbahisamgbahisvaycasinovaycasino girişvaycasinokingroyalkingroyal girişkingroyalaresbetaresbet girişaresbetultrabetultrabet girişultrabetbetwoonbetwoon girişbetwoonbetnanobetnano girişbetnanoMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Bonus Ve KampanyalarMavibet Giriş: Mavibet Spor Bahisleri, Mavibet Casino Ve Slot Oyunlarırestbetrestbet girişrestbetmavibetmavibet girişmavibetkalebetkalebet girişkalebetnakitbahispokerklaspokerklas girişpokerklasmavibetmavibet girişmavibetinterbahisinterbahis girişinterbahislunabetlunabet girişlunabetamgbahisamgbahis girişamgbahisvaycasinorestbetrestbet girişrestbetalobetalobet girişalobetenbetenbet girişenbetmarsbahismarsbahis girişmarsbahisbetzulabetzula girişbetzulanorabahisnorabahis girişnorabahisbetkanyonbetkanyon girişbetkanyonprensbetvegabetbetciobetcio girişbetciomasterbettingmasterbetting girişmasterbettingromabetsüpertotobetgalabetgalabet girişgalabetceltabetceltabet girişceltabetaresbetjokerbetjokerbet girişjokerbetpashagamingkalebetkingroyalkingroyalkingroyal girişkingroyalmeritkingmeritking girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahismarsbahis girişmarsbahismatbetmavibetinterbahismeritkingmeritking girişmeritkingkingroyalmeritkingmatbetmatbetmavibetinterbahisRestbetRestbet girişRestbetrestbetrestbet girişrestbetNgsbahisNgsbahis girişNgsbahisSonbahisSonbahis girişSonbahisMarsbahisMarsbahis girişMarsbahisMeritkingMeritking girişMeritkingmariobetmariobet girişmariobetMarsbahisMarsbahis girişMarsbahismavibetmavibet girişmavibetMarsbahisMarsbahis girişMarsbahisromabetromabet girişromabetHoliganbetHoliganbet girişHoliganbetNorabahisNorabahis girişNorabahisPrensbetPrensbet girişPrensbetVegabetVegabet girişVegabetbetciobetcio girişbetcioMasterbettingMasterbetting girişMasterbettingromabetromabet girişromabetSupertotobetSupertotobet girişSupertotobetCeltabetCeltabet girişCeltabetaresbetaresbet girişaresbetJokerbetJokerbet girişJokerbetPashagamingPashagaming girişPashagamingKalebetKalebet girişKalebetRestbetRestbet girişRestbetmeritkingmeritking girişmeritkingPerabetPerabet girişPerabetbetciobetcio girişbetcioLunabetLunabet girişLunabetMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarAntalya Escort BayanAntalya Escort Bayangalabetgalabet girişgalabetlunabetlunabet girişlunabetkalebetkalebet girişkalebetmavibetmavibet girişmavibetjokerbetultrabetultrabet girişultrabetbetciobetcio girişbetcioceltabetceltabet girişceltabetbetnanobetnano girişbetnanoprensbetprensbet girişprensbetvegabetvegabet girişvegabetromabetromabet girişromabetsüpertotobetsüpertotobet girişsüpertotobetaresbetaresbet girişaresbetpashagamingpashagaming girişpashagamingkalebetkalebet girişkalebetnakitbahisvaycasinovaycasino girişvaycasinojokerbetjokerbet girişjokerbetnakitbahisnakitbahis girişnakitbahismavibetmavibet girişmavibetgalabetgalabet girişgalabetkalebetkalebet girişkalebetprensbetprensbet girişprensbetvaycasinovaycasino girişvaycasinoceltabetceltabet girişceltabetromabetromabet girişromabetaresbetaresbet girişaresbetgrandpashabetRestbetRestbet girişRestbetRestbetRestbet girişRestbetRestbetRestbet girişRestbetHoligabetHoligabet girişHoligabetBetwildBetwild girişBetwildDedebetDedebet girişDedebetMavibetMavibet girişMavibetMarsbahisMarsbahis girişMarsbahisMarsbahisMarsbahis girişMarsbahisMarsbahisMarsbahis girişMarsbahisHoliganbetHoliganbet girişHoliganbetGrandpashabetGrandpashabet girişGrandpashabetDedebetDedebet girişDedebetİmajbetİmajbet girişİmajbetMeritkingMeritking girişMeritkingMeritkingMeritking girişMeritkingAlobetAlobet girişAlobetAlobetAlobet girişAlobetBetzulaBetzula girişBetzulaBetzulaBetzula girişBetzulaVaycasinoVaycasino girişVaycasinoGrandpashabetGrandpashabet girişGrandpashabetGrandpashabetGrandpashabet girişGrandpashabetVaycasinoVaycasino girişVaycasinoKingroyalKingroyal girişKingroyalKingroyalKingroyal girişKingroyalMeritkingMeritking girişMeritkingMarsbahisMarsbahis girişMarsbahisNorabahisNorabahis girişNorabahisNorabahisNorabahis girişNorabahisEditörbetEditörbet girişEditörbetEditörbetEditörbet girişEditörbetAtlasbetAtlasbet girişAtlasbetAtlasbetAtlasbet girişAtlasbetAmgbahisAmgbahis girişAmgbahisAmgbahisAmgbahis girişAmgbahisXslotXslot girişXslotXslotXslot girişXslotTeosbetTeosbet girişTeosbetTeosbetTeosbet girişTeosbetBetplayBetplay girişBetplayBetplayBetplay girişBetplayEnjoybetEnjoybet girişEnjoybetEnjoybetEnjoybet girişEnjoybetEfesbetEfesbet girişEfesbetEfesbetEfesbet girişEfesbetBetbigoBetbigo girişBetbigoBetbigoBetbigo girişBetbigoDedebetDedebet girişDedebetDedebetDedebet girişDedebetkingroyalkingroyal girişkingroyalmeritkingmeritking girişmeritkingmatbetmatbet girişmatbetmatbetmatbet girişmatbetmavibetmavibet girişmavibetinterbahisinterbahis girişinterbahismavibetmavibet girişmavibetinterbahisinterbahis girişinterbahisinterbahisinterbahis girişinterbahismavibetmavibet girişmavibet

पुतले का इतिहास और इतिहास का पुतला

प्रज्ञा मिश्रा का यह लेख अमेरिका और अन्य पश्चिमी देशों में चले रंगभेद विरोधी प्रदर्शनों को एक भिन्न नज़रिए से देखता है, इतिहास और इतिहास स्मारकों को एक अलग नज़रिए से। प्रज्ञा मिश्रा यू॰के॰ में रहती हैं और वहाँ ब्रिस्टल शहर में एडवर्ड कोलस्टन के पुतले को हटाया गया और लेखिका ने पुतलों की राजनीति पर यह लेख लिखा है-

==========================

मार्टिन लूथर किंग ने कहा था “हम इतिहास बनाते नहीं हैं बल्कि हम इतिहास की देन हैं।” हम इस बात को आज के दौर साबित होते हुए देख रहे हैं। जॉर्ज फ्लॉयड की मौत ने दुनिया भर में रंगभेद के खिलाफ  फिर से आवाज़ बुलंद की है। लेकिन इस आंदोलन के चलते उन स्मारकों को हटाया जा रहा है, जिनका इतिहास खूबसूरत नहीं है। ब्रिस्टल शहर में एडवर्ड कोलस्टन के पुतले को हटाने से शुरू हुई यह कवायद अब उस मुक़ाम पर पहुँच गयी है कि अमेरिका में कैलिफ़ोर्निया में कोलंबस की मूर्ति हटाने का फैसला कर लिया गया है।

कोलंबस को पूरी दुनिया अमेरिका को खोजने वाले के नाम से जानती है लेकिन कोलंबस को नेटिव अमेरिकन एक आततायी के रूप में जानते हैं, क्योंकि कोलंबस के आने के बाद से ही उनकी दुनिया में अत्याचार बढ़ा, हत्याएं बढ़ी और उन लोगों को अपने ही घर और ज़मीन से बेदखल कर दिया गया। कोलंबस और रानी इसाबेला की यह मूर्तियां १८८३ से शहर के मुख्य चौक पर लगी हुई हैं। इतने बरसों में लाखों  लोग इतिहास को नजदीक से जानने के लिए और कभी सिर्फ दर्शक बन कर इन मूर्तियों को देखने यहाँ जमा होते रहे हैं। क्या इन मूर्तियों को हटाने से उन कहानियों को ख़तम मान लिया जाएगा? और उन दर्दनाक पलों को भूल जाएंगे?

नाज़ी सरकार के कंसंट्रेशन कैंप इंसानी इतिहास के सबसे खौफनाक अत्याचार की याद को बरक़रार रखे हुए हैं। उस हवा में आज भी एक भारीपन है, वहां चलते हुए, उन जगहों की कहानियां सुनते हुए, उन चीज़ों को देखते हुए कई बार सांस अटक जाती है, जोर से चीख कर रो पड़ने का मन होता है, पाँव में अपना ही शरीर सँभालने की ताकत नहीं बचती और कई कई बार सिर्फ इसलिए ही बैठना पड़ता है कि इस जगह के इतिहास का वजन उठाया नहीं जाता। लेकिन क्या कंसंट्रेशन कैंप की इन जगहों को ख़तम कर देना चाहिए? क्या इनका नामो निशान इसलिए मिटा देना चाहिए कि यह बुरी यादें सामने ला कर खड़ी कर देती हैं?

अगर अतीत में कुछ बुरा हुआ है तो उसे आज याद करना जहर घोलने जैसा क्यों माना जाता है? अगर कुछ बुरा है और आज बात करने से भी तकलीफ दे रहा है तो इसका मतलब है कि वो घाव ठीक नहीं हुए है जो उस दौर में लगे थे। वैसे भी पुरानी चोटें बारिश जाड़े के मौसम में तकलीफ देती ही हैं। वैसी ही यह यादें हैं जो किसी ऐसे पल अपनी मौजूदगी बताने से नहीं चूकती जैसे  अगर पाँव की कोई पुरानी तकलीफ है तो हम पाँव का ऑपरेशन करवाने तो नहीं निकल पड़ेंगे वैसे ही इन पुतलों को हटाने से क्या हासिल हो जाने वाला है। न तो कोलंबस का किया धरा वापस हो सकता है न ही कोलस्टन का और न ही नाज़ी सरकार  का।

जलियाँवाला बाग़ का स्मारक देखने का मौका तो नहीं मिला लेकिन यह सुना और देखा  है कि वहां की दीवारों में आज भी गोलियों के निशाँ बरक़रार हैं। कोलंबस की तुलना में जलियाँवाला बाग़ की घटना बहुत ताज़ी है और नजदीकी भी। लेकिन एक वक़्त के बाद यह सारा इतिहास ही तो है जो इंसान को एक अलग नजरिये से दुनिया को देखना सिखाता है।

कोलस्टन पुतला ब्रिस्टल शहर में पूजनीय नहीं था लेकिन उस शहर का  हिस्सा था वैसे ही जैसे कोलंबस का पुतला कैलिफ़ोर्निया के बदलते मिजाज  का सदियों से गवाह है। क्या दुनिया के हर कोने में खूबसूरत इमारतें, चर्च, और कई मायनों में शहर भी अमीरों और राजाओं ने नहीं बनवाये हैं? जिन इमारतों को देख कर हम आज खुद हो इतिहास के नजदीक होने की कल्पना करते हैं उन्हीं इमारतों को किन मजलूमों ने बनाया होगा यह सोच से परे   है।

कहा जाता है कि ताजमहल बनाने वाले कलाकारों के हाथ सिर्फ इस लिए काट दिए गये कि वो ऐसा कोई दूसरा शाहकार खड़ा न कर दें। तो क्या आज हम शाहजहां के विरोध में ताजमहल को ही गिराने की बात करना शुरू कर दें। जिस बात को लिखने में हाथ काँप रहे हैं क्या लोग अंजाम देना चाहेंगे? याद करें वेब सीरीज लैला। जिसमें भविष्य का देश दिखाया गया है और ताजमहल को गिरा दिया गया है।

न तो यह कहने से इतिहास बदलता है कि महाराणा प्रताप ने घास की रोटी नहीं खायी और  ना ही इस बात से कोई फर्क है कि कुछ समय बाद शायद कोलंबस का पुतला हटा दिया जाएगा। इतिहास तो यह हमेशा रहेगा कि कोलंबस ने समुद्र के रास्ते अमेरिका की खोज की और इस  खोज से एक नयी दुनिया की शुरुआत हुई। यह इतिहास भी रहेगा कि नेल्सन मंडेला ने जिस रंगभेद के खिलाफ लड़ाई लड़ी, सत्ताईस साल जेल में बिताये वही रंगभेद आज के दौर में यूँ खलबली मचाये  हुए है। पुतलों को गिराने से इतिहास ख़तम नहीं होता, हाँ उस गिराए जाने की हरकत को इतिहास में जगह मिल जाती है। तालिबान बुद्ध की प्रतिमा को गिरा सकता है लेकिन यह इतिहास नहीं मिटा सकता कि वहां बौद्ध थे।

कंसंट्रेशन कैंप हो या होलोकॉस्ट म्यूजियम या कोलस्टन का पुतला, दरअसल ऐसी यादें तो हमारे रोज़मर्रा की ज़िन्दगी का हिस्सा होना चाहिए क्योंकि यह लगातार यह याद दिलाते हैं कि क्या हुआ जो उसी दौर में ख़तम जाना चाहिए था। अतीत के ऐसे यादों को सहेजने की जरूरत है ताकि आने वाले वक़्त में याद रहे क्या नहीं करना है। दर्दनाक अतीत तब तक ही बुरा है जब तक उसे साथ रखते हुए आगे बढ़ने की शुरुआत न कर दें। क्योंकि यहीं से उन घाव पर मरहम लगना  शुरू होता है। हाँ अगर पुतले लगाने की आदत भी अगर थोड़े काबू में रहे तो आने वाले समय में ऐसी उठापटक से बचा जा सकता है।

====================

दुर्लभ किताबों के PDF के लिए जानकी पुल को telegram पर सब्सक्राइब करें

https://t.me/jankipul

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

1 mins
WordPress Center Ankara Escort: Beypazarı Escort, Pursaklar Escort, Etimesgut Escort İstanbul Escort: Esenyurt Escort, Bahçelievler Escort, Maltepe Escort Bursa Escort: Gürsu Escort, Keles Escort, İznik Escort What are the best budget smartphones available in 2025? Reason Why Everyone Love Travel Doubts About Lifestyle You Should Clarify Kontakt – Ajax Contact Form WooCommerce Shop Page Builder – Create any shop with advanced filters WooCommerce Best Price Guarantee – Price Match & Lowest Price Plugin WooCommerce Shop As Customer GoStock – Free and Premium Stock Photos Script Deprixa Basic – Courier Freight Forwarding & Shipping Software Solutions V3.5 Mighty URL Shortener | Short URL Script Product Condition for WooCommerce Algori PDF Viewer Pro for WordPress Gutenberg Gravitizer – Gravity Forms Material UI Styler