Meritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor Bahisleri, Mavibet Casino Ve Slot OyunlarıMeritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Giriş Adresi, Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot Oyunları, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve Kampanyalar, Mavibet Giriş AdresiMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor BahisleriMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Mobilden Giriş 2026Marsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Bonus Ve KampanyalarMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Spor Bahisleri, Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Giriş Adresi, Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir MiMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Bonus Ve KampanyalarMavibet Giriş: Mavibet Spor Bahisleri, Mavibet Casino Ve Slot OyunlarıMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor BahislerikalitebetgrandpashabetholiganbetjojobetholiganbetholiganbetextrabetAntalya EscortAntalya Escort BayanAntalya Escort BayanMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarAntalya Escort BayanAntalya EscortAntalya EscortlarAntalya EscortSüratbetSüratbet girişSüratbetCasinoroyalCasinoroyal girişCasinoroyalHarbiwinHarbiwin girişHarbiwinAresbetAresbet girişAresbetPolobetPolobet girişPolobetBetwildBetwild girişBetwildMavibetMavibet girişMavibetGalabetGalabet girişGalabetBahislionBahislion girişBahislionBetcioBetcio girişBetcioBetsilinBetsilin girişBetsilinEgebetEgebet girişEgebetKavbetKavbet girişKavbetRoketbetRoketbet girişRoketbetMarsbahisMarsbahis girişMarsbahisMeritkingMeritking girişMeritkingHoliganbetHoliganbet girişHoliganbetElitbahisElitbahis girişElitbahisHarbiwinHarbiwin girişHarbiwinCasinoroyalCasinoroyal girişCasinoroyalKalebetKalebet girişKalebetMisliwinMisliwin girişMisliwinRekorbetRekorbet girişRekorbetSetrabetSetrabet girişSetrabetSüratbetSüratbet girişSüratbetTimebetTimebet girişTimebetKralbetKralbet girişKralbetWinxbetWinxbet girişWinxbetHoliganbetHoliganbet girişHoliganbetSüratbetSüratbet girişSüratbetaresbetaresbet girişaresbetrobinbetrobinbet girişrobinbetxslotxslot girişxslotcasinoroyalcasinoroyal girişcasinoroyalatlasbetatlasbet girişatlasbetenbetenbet girişenbetpolobetpolobet girişpolobetbetciobetcio girişbetciomavibetmavibet girişmavibetbetasusbetasus girişbetasusgalabetgalabet girişgalabetroketbetroketbet girişroketbetromabetromabet girişromabetbetsilinbetsilin girişbetsilinkulisbetkulisbet girişkulisbetmasterbettingmasterbetting girişmasterbettingjokerbetjokerbet girişjokerbetultrabetultrabet girişultrabetbetkolikbetkolik girişbetkolikceltabetceltabet girişceltabetbetbigobetbigo girişbetbigomaxwinmaxwin girişmaxwinbetrabetra girişbetrabetnisbetnis girişbetniseditörbeteditörbet girişeditörbetenjoybetenjoybet girişenjoybet

न कोई वास्को डि गामा होता न कोलंबस और न कोई इब्ने बतूता!

प्रज्ञा मिश्रा ने प्रवास के अनुभवों को लेकर बहुत दार्शनिक लेख लिखा है। वह इंग्लैंड में रहती हैं और जानकी पुल सहित पत्र-पत्रिकाओं में नियमित लिखती रहती हैं-

==========

देवदास (संजय लीला भंसाली वाली) फिल्म में देवदास पारो से कहता है, “लंदन की तो बात ही कुछ और है, बड़े बड़े लोग बड़ी बड़ी बातें, बड़ी बड़ी सड़कें बड़ी इमारतें”। लेकिन जब गाँव और पारो की बात आती है तो वो बड़ा शहर और वहां की शान-ओ-शौकत के कोई मायने नहीं बचते… न जाने ऐसे कितने ही गिरमिटिये (वो लोग जो अपने देस से काम की तलाश में दूर तो गए लेकिन लौट नहीं पाए ) दुनिया भर में मौजूद हैं जो रहते कहीं हैं, लेकिन उनके दिल और दिमाग में कहीं और की ही तसवीरें घूमती रहती हैं। इंसान ने धरती से लेकर चाँद तक का सफर अपनी इस भटकने की आदत के चलते ही पूरा किया है, वरना न कोई वास्को डि गामा होता न कोलंबस और न कोई इब्ने बतूता। अफ्रीका के जंगलों से निकला इंसान धरती के हर कोने तक यूँ ही नहीं पहुँच गया। लेकिन इस बरसों के सफर में कितने ही थे जो सवेरे और अँधेरे के बीच का सफर नहीं करना चाहते थे और एक जगह रुक गए। और बस लोग साथ आते गए तो सिर्फ कारवाँ ही नहीं बस्तियां भी बनती चली गयीं…

बचपन का घर और शहर जिसमें स्कूल से लेकर यूनिवर्सिटी तक की पढ़ाई की जब वो घर छूटा तो दुःख हुआ, लोगों के साथ साथ घर की भी याद आती थी, वो शहर की गलियाँ और गली के नुक्कड़ सबका छूटना इतना तकलीफ भरा था कि कई बार जागती आँखों के सपनों में भी वहीं घूमती रहती थी। इतने बरस में अब याद उतनी शिद्दत से नहीं आती, शायद इसकी वजह है कि शास्त्री पुल के उस पार वाला इंदौर भी अब वो इंदौर नहीं रहा जिसकी याद जेहन में है। खैर बात तो यह है कि याद की तेज़ी और जोर भी बीतते वक़्त के साथ साथ कम होता जा रहा है। …उसके बाद कई घर और कई शहर बदले। पिछले महीने ही घर और शहर बदला है लेकिन वो दुःख का एहसास कभी नहीं हुआ जो पहली बार घर छोड़ते वक़्त हुआ।

जहाँ रहने लगो और मन लगाना चाहो तो लग ही जाता है, अगर नए शहर और नयी जगह को अपनाएंगे तो वो भी नए बन्दे को अपना बनाने में देर नहीं लगाता, हर शहर का मिज़ाज कुछ अलग है, जब लंदन में रहती थी तो एक दूसरे की ख़ामोशी की इज़्ज़त करना सीख लिया, वहां अंडरग्राउंड में इशारों इशारों में ही बात भी हो जाती है और एक शब्द की भी जरूरत नहीं पड़ती। बर्मिंघम में हर तरह के इंसान को इंसान समझना सीख लिया और जब ब्रिटिश गाँव में रहने का मौका मिला तो पता चला फकत भाषा का ही अंतर है वरना गाँव तो हर जगह के एक से ही हैं।

क्या कोई शहर या देश सिर्फ इसलिए अपनाता है कि उसे वहां सब हरा हरा ही मिलेगा? अगर ज़िन्दगी भर एक ही शहर में रह कर गुजारा कर लिया तो आज के दौर में तो यह भी अनोखा है। वरना ज़िन्दगी कितने शहर और कितने देश घुमाएगी इस का ठिकाना नहीं होता। कुछ समय पहले की ही बात है जब लाखों लोग भारत की सडकों पर पैदल चले जा रहे थे क्योंकि उनके अपनाये हुए शहर में उनका कोई ठिकाना नहीं था। वैसे भी कोविड  के दौर से पहले फ्लाइट्स से लेकर ट्रेन और बसों में ऐसे लोग ही सफर कर रहे थे जो या तो घर लौट रहे थे काम के लिए घर से दूर जा रहे थे। पिछले साल ही बॉम्बे में जितने भी ऑटो और टैक्सी वाले मिले सभी काम की वजह से इस शहर में अपने देस से दूर घर बनाये बैठे हैं।

वैसे भी हर बड़ा शहर ना जाने कितने गाँव मिल कर बनता है।  इन लोगों की यादों का घर और गाँव और क़स्बा सब बदल जाता है, शहर ही नया घर बन जाता है, पिछले साल की फिल्म ‘फोटोग्राफ’ (डायरेक्टर रितेश बत्रा) में दादी गाँव में बीमार पड़ती हैं लेकिन उसका असर पूरे बम्बई शहर पर पड़ता है, और याद दिलाता है कि अब यही है जो कुछ है। ‘गमन’ फिल्म (डायरेक्टर मुज़फ्फर अली ) में लालू लाल चाह कर भी अपने शहर लौट नहीं पाता और ग़ुलाम हसन (फारुख शेख) सोचता ही रह जाता है कि आखिर क्या करना बेहतर है।

लेकिन क्या शहर बाँध कर रखता है?  बम्बई, लंदन, न्यू यॉर्क जैसे शहरों का मोहपाश ही है जो रोज़ाना हजारों की तादाद में आज भी लोग यहाँ पहुँच रहे हैं। क्या यहाँ कम मुश्किलें हैं?  कई मायनों में मुश्किलें बढ़ती ही हैं जब कोई घर को छोड़ कर निकलता है। लेकिन एक बेहतर ज़िन्दगी की उम्मीद उसे लौटने नहीं देती। क्या शहर का मिज़ाज़ आने वाले के मूड पर भी टिका होता है?  यह रिश्ता बिलकुल वैसा ही है जैसे बहू का अपने ससुराल के साथ होता है। अगर नए घर या शहर में खामियाँ ही दिखेंगी तो बसने का एहसास नहीं आएगा।

लेकिन क्या इसका मतलब यह है कि नए शहर में कुछ गलत दिखे तो भी न कहा जाए?  बिलकुल नहीं। अगर किसी को अपनाया है तो उसके अच्छे की तारीफ़ और गलत को गलत कहना भी उसी में शामिल है लेकिन यह मान लेना गलत हैं कि सिर्फ आप ही सही हैं यह सरासर गलत है। तो आखिर शहरों में ख़ास तौर पर बम्बई जैसे शहरों में ऐसा क्या है कि लोग चले आते हैं?  जवाब है मौके। मौका ज़िन्दगी को बेहतर बनाने का, आसान बनाने का, और वैसे भी जो लोग घरों को छोडते समय फासलों से नहीं डरते उनकी ही मंजिलें करीब आती हैं।

बशीर बद्र ने लिखा था- ये नए मिज़ाज़ का शहर है ज़रा फासले से मिला करो। लेकिन अगर फासला कम करना है तो शुरुआत भी आने वाले को ही करनी होगी, क्योंकि यह भी मुमकिन है कि फासले नज़रों का धोखा ही साबित हों।

===========================

दुर्लभ किताबों के PDF के लिए जानकी पुल को telegram पर सब्सक्राइब करें

https://t.me/jankipul

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

1 mins
WordPress Center Ankara Escort: Beypazarı Escort, Pursaklar Escort, Etimesgut Escort İstanbul Escort: Esenyurt Escort, Bahçelievler Escort, Maltepe Escort Bursa Escort: Gürsu Escort, Keles Escort, İznik Escort What are the best budget smartphones available in 2025? Reason Why Everyone Love Travel Doubts About Lifestyle You Should Clarify Availability Scheduler for WooCommerce Sharinger – Share Buttons for Elementor StockUpp – Split Order For WooCommerce RnB – WooCommerce Booking & Rental Plugin WooCommerce Product Category Image Addon For Elementor Masonry Hexagon Grid Gallery Pro Addon for WPBakery Page Builder WhatsApp Chat – WordPress WhatsApp Chat WordPress Support Using WhatsApp WP Mail Settings – Missing WordPress Settings TextLocal for LatePoint (SMS Addon)