Meritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve Kampanyalarİzmit Escort BayanMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor Bahisleri, Mavibet Casino Ve Slot OyunlarıMeritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Giriş Adresi, Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot Oyunları, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve Kampanyalar, Mavibet Giriş AdresiMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor BahisleriMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Mobilden Giriş 2026Marsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Bonus Ve KampanyalarMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Spor Bahisleri, Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Giriş Adresi, Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir MiMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Bonus Ve KampanyalarMavibet Giriş: Mavibet Spor Bahisleri, Mavibet Casino Ve Slot OyunlarıMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve Kampanyalarromabetaresbetaresbet girişaresbetbetcioamgbahisamgbahisamgbahis girişamgbahiskalebetkalebet girişkalebetmasterbettingbetkanyonbetkanyon girişbetkanyonromabetromabet girişromabetalobetalobet girişalobetroketbetbetsilinbetsilin girişbetsilinbetkolikgrandbettinggrandbetting girişgrandbettingultrabetatlasbetatlasbet girişatlasbetgalabetgalabet girişgalabetbetciobetcio girişbetciomatbetmatbet girişmatbetrestbetrestbet girişrestbetinterbahisinterbahis girişinterbahisbetpasbetpas girişbetpasamgbahisbetzulabetzula girişbetzulapusulabetpusulabet girişpusulabetbetplaybetplay girişbetplayteosbetteosbet girişteosbetmarsbahismarsbahis girişMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor BahisleriMarsbahisMarsbahis girişMarsbahisHoliganbetHoliganbet girişHoliganbetJojobetJojobet girişJojobetCasibomCasibom girişCasibomAvrupabetAvrupabet girişAvrupabetMavibetMavibet girişMavibetPerabetPerabet girişPerabetCasibomCasibom girişCasibomMeritkingMeritking girişMeritkingmarsbahismarsbahis girişmarsbahiscasibomcasibom girişcasibommasterbetttingmasterbettting girişmasterbetttingromabetromabet girişromabetroketbetroketbet girişroketbetbetkolikbetkolik girişbetkolikrinabetrinabet girişrinabetkulisbetkulisbet girişkulisbetbahiscasinobahiscasino girişbahiscasinosonbahissonbahis girişsonbahisenbetenbet girişenbetbetasusbetasus girişbetasusenjoybetenjoybet girişenjoybetpashagamingpashagaming girişpashagaminggrandbettinggrandbetting girişgrandbettingpusulabetpusulabet girişpusulabetCasibomCasibom girişCasibomMeritkingMeritking girişMeritkingJojobetJojobet girişJojobetGalabetGalabet girişGalabetRestbetRestbet girişRestbetxslotxslot girişxslotbetsilinbetsilin girişbetsilinromabetromabet girişromabetbetciobetcio girişbetciogalabetgalabet girişgalabetbetkanyonbetkanyon girişbetkanyonamgbahisamgbahis girişamgbahismatbetmatbet girişmatbetmavibetmavibet girişmavibetbetzulabetzula girişbetzularoketbetroketbet girişroketbetbetkolikbetkolik girişbetkolikrinabetrinabet girişrinabetbetnanobetnano girişbetnanoavrupabetavrupabet girişavrupabetbahiscasinobahiscasino girişbahiscasinoTeosbetTeosbet girişTeosbetCeltabetCeltabet girişCeltabetEditörbetEditörbet girişEditörbetEditörbetEditörbet girişEditörbetEnjoybetEnjoybet girişEnjoybetEnjoybetEnjoybet girişEnjoybetRomabetRomabet girişRomabetRomabetRomabet girişRomabetMavibetMavibet girişMavibetJokerbetJokerbet girişJokerbetjokerbetjokerbet girişjokerbetBetkolikBetkolik girişBetkolikVegabetVegabet girişVegabetBetpuanBetpuan girişBetpuanBetpuanBetpuan girişBetpuanBetparibuBetparibu girişBetparibuRomabetRomabet girişRomabetRomabetRomabet girişRomabetRoketbetRoketbet girişRoketbetRoketbetRoketbet girişRoketbetTeosbetTeosbet girişTeosbetTeosbetTeosbet girişTeosbetroketbetroketbet girişroketbetCeltabetCeltabet girişCeltabetJokerbetJokerbet girişJokerbetGalabetGalabet girişGalabetGalabetGalabet girişGalabetAlobetAlobet girişAlobetAlobetAlobet girişAlobetAmgbahisAmgbahis girişAmgbahismasterbettingmasterbetting girişmasterbettingkulisbetkulisbet girişkulisbetroketbetroketbet girişroketbetbetkolikbetkolik girişbetkolikromabetromabet girişromabetbahiscasinobahiscasino girişbahiscasinosonbahissonbahis girişsonbahisenbetenbet girişenbetbetasusbetasus girişbetasusbetkanyonbetkanyon girişbetkanyonrinabetrinabet girişrinabetTeosbetTeosbet girişTeosbetMavibetMavibet girişMavibetVegabetVegabet girişVegabetCeltabetCeltabet girişCeltabetEditörbetEditörbet girişEditörbetEnjoybetEnjoybet girişEnjoybet

या देवी सर्वभूतेषु भ्रान्तिरूपेण संस्थिता!

विजयादशमी के बहाने एक लेख लिखा है- प्रभात रंजन 
=====================================
ब्रिटिश लेखिका एलिस एल्बिनिया ने कुछ साल पहले महाभारत की कथा को आधुनिक सन्दर्भ देते हुए एक उपन्यास लिखा था ‘द लीलाज बुक’, इसमें समकालीन जीवन सन्दर्भों में संस्कृति-परम्परा की छवियों को देखने की एक मजेदार कोशिश की गई है. इसमें एक पात्र शिव है जो उस भारत की तलाश में है जो मुसलमानों और अंग्रेजों के आने से पहले था. लेकिन उसकी मुश्किल यह है कि उसकी बात का सभी उपहास उड़ाते हैं. समय के साथ परम्पराएँ हमें हास्यास्पद लगने लगती हैं.  
बचपन में स्कूल की किताबों में पढ़ा था विजयादशमी बुराई पर अच्छाई की विजय का त्यौहार है. कॉलेज में आया तो निराला जी की कविता पढ़ी ‘राम की शक्ति पूजा’. ‘रवि हुआ अस्त; ज्योति के पत्र पर लिखा अमर/रह गया राम-रावण का अपराजेय समर…’ कविता की पहली पंक्ति अक्सर याद आ जाती है. दूसरी कहानी यह सुनी थी कि देवी दुर्गा ने महिषासुर का वध किया था और उसी उपलक्ष्य में दुर्गापूजा मनाया जाता है. बचपन में नवरात्र के दिनों में महिषासुर मर्दिनी की मूर्तियों के दर्शन करने जाता था. विजयादशमी का पर्व दुर्गा को महिषासुर से हुए युद्ध में मिली विजय की स्मृति में तो मनाया जाता है तो कहीं राम के रावण पर विजय की याद में भी मनाया जाता है। अस्मिताओं के उभार के इस दौर में  समाज में महिषासुर के उपासक आगे आये. अब महिषासुर की याद में आयोजन होने लगे हैं.

परम्पराएँ बदल जाती हैं, प्रतीक बदल जाते हैं, दिवस बचे रहे जाते हैं स्मृति चिन्हों की तरह. स्मृतियों से स्मृतियाँ जुडती चली जाती हैं. बनती-बिगड़ती चली जाती हैं. अच्छाई-बुराई के पर्व से आगे बढ़कर एक सांस्कृतिक संगठन इसे शस्त्र पूजा के रूप में मनाता है. विजयादशमी को अपने स्थापना दिवस से जोड़कर. शास्त्रों की निकली परम्पराएँ शस्त्रों में सिमटती जा रही है.

दरअसल, उत्तरआधुनिकता का यह दौर छवियों का दौर है, डिजिटल एज में छवि चमकाने का खेल सबसे ज्यादा चलता है. बचपन में जब सीतामढ़ी नामक कस्बे में रहता था तो नवरात्र और विजयादशमी हमारे लिए आजादी का बड़ा उत्सव होता था. दुर्जा पूजा के पंडालों में घूमना, रात-रात भर चलने वाले संगीत के आयोजनों में जाना. घर की तरफ से पूरी आजादी रहती थी. धर्म के नाम पर सब चीज की छूट रहती थी. हम अपनी सहपाठिनों से, पड़ोसिनों से क्लास के, घर-परिवार के माहौल से बाहर ऐसे ही अवसरों पर मिलते थे, मिलने से ज्यादा देखा-देखी का सुख उठाते थे. बरसों बाद जब बांग्ला लेखिका मंदाक्रांता सेन का उपन्यास ‘झपताल’(हिंदी में ‘अंधी छलांग’ नाम से प्रकाशित) में नवरात्र के नौ दिनों के दौरान चली मार्मिक प्रेम कहानी पढ़ी तो मुझे सीतामढ़ी के दिनों के नवरात्र की याद आई. देवी की कहानी न जाने कहाँ पीछे छूटती चली गई.

बाद में दिल्ली विश्वविद्यालय में पढ़ते हुए नवरात्र की वह धारणा बदल गई. यहाँ हम अंग्रेजी ढंग से दशहरा को ‘डूशहरा’ बोलते थे और बंगाली स्कूल के पंडालों में बढ़िया प्रसाद के लिए जाते थे. दिल्ली विश्वविद्यालय के खुले माहौल में ‘नयनसुख’ पंडालों में जाने का कोई आकर्षण नहीं रह गया था.

अब दिल्ली में विस्थापित के रूप में नवरात्र अपने ‘स्थापित’ दिनों की याद मनाने का उत्सव रह गया है, जहाँ हम विस्थापित मिलते हैं, कोई जानता हो, पहचानता हो या नहीं अपने जैसों की भीड़ में घुल मिल कर एक अलग सा ही आनंद आता है. ठीक है रात भर के संगीत कार्यक्रमों में जाने की आजादी का वह सुख नहीं रहा, देवी के अलग-अलग पंडालों में जाने, प्रसाद खाने की वह उत्कंठा जाती रही. लेकिन अपने जैसों के जनसमूह में खो जाने का सुख हम विस्थापितों से पूछिए. हमारे लिए दशहरा धार्मिकता का प्रतीक नहीं है, वह अपनेपन का प्रतीक है. धार्मिक प्रतीक जब सामाजिक परम्पराओं में ढल जाते हैं तो उत्सव का हिस्सा हो जाते हैं.जाने माने कवि अशोक वाजपेयी का यह बड़ा पुराना कथन है कि हमारा देश उत्सवधर्मी देश है. धर्म तो एक बहाना है!

इससे याद आया मनोहर श्याम जोशी का उपन्यास ‘कुरु-कुरु-स्वाहा’. देवी की कथा को पहुंचेली नामक उस स्त्री की कथा के रूप में कहने की कोशिश की गई है जिसका रूप बार-बार बदल जाता है. वह एक ही है जो अनेक रूपों में सामने आती है या कई स्त्रियाँ हैं जो जिसे हम एक ही छवि में देखने की, गढ़ने की कोशिश करते हैं. बहरहाल, वह मिलकर भी नहीं मिलती. जिसे वह जिस रूप में मिलती है वह उसे उसी रूप में पहचानता है, जानता है- ‘या देवी सर्वभूतेषु भ्रान्तिरूपेण संस्थिता!’    

  

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

1 mins
WordPress Center Ankara Escort: Beypazarı Escort, Pursaklar Escort, Etimesgut Escort İstanbul Escort: Esenyurt Escort, Bahçelievler Escort, Maltepe Escort Bursa Escort: Gürsu Escort, Keles Escort, İznik Escort What are the best budget smartphones available in 2025? Reason Why Everyone Love Travel Doubts About Lifestyle You Should Clarify WPBookit – Group Booking (Addon) Infobox for WPBakery Page Builder (Formerly Visual Composer) MP3 Sticky Player WordPress & WooCommerce Plugin Master Slider jQuery Slider Plugin Social Wall Addon for UserPro Westpac (PayWay Classic API) Payment Gateway WooCommerce Plugin Christmas Rain – WordPress Plugin BBOOTS – Mini CMS system for phpBB Discount by Total Cart Value for WooCommerce AI ChatBot for Automated Live Chat Support