Meritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarAntalya Escort Bayanİzmit Escort BayanMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor Bahisleri, Mavibet Casino Ve Slot OyunlarıMeritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Giriş Adresi, Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot Oyunları, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve Kampanyalar, Mavibet Giriş AdresiMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor BahisleriMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Mobilden Giriş 2026Marsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Bonus Ve KampanyalarMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Spor Bahisleri, Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Giriş Adresi, Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir MiMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriromabetromabet girişromabetteosbetteosbet girişteosbetalobetroketbetroketbet girişroketbetultrabetultrabet girişultrabetbetkanyonbetkanyon girişbetkanyonbetplaybetplay girişbetplaygalabetgalabet girişgalabetmavibetmavibet girişmavibetjokerbetjokerbet girişjokerbetinterbahisrestbetrestbet girişrestbetmatbetmatbet girişmatbetlunabetperabetperabet girişperabetbetciobetcio girişbetcionakitbahisamgbahisvaycasinovaycasino girişvaycasinokingroyalkingroyal girişkingroyalaresbetaresbet girişaresbetultrabetultrabet girişultrabetbetwoonbetwoon girişbetwoonbetnanobetnano girişbetnanoMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Bonus Ve KampanyalarMavibet Giriş: Mavibet Spor Bahisleri, Mavibet Casino Ve Slot Oyunlarırestbetrestbet girişrestbetmavibetmavibet girişmavibetkalebetkalebet girişkalebetnakitbahispokerklaspokerklas girişpokerklasmavibetmavibet girişmavibetinterbahisinterbahis girişinterbahislunabetlunabet girişlunabetamgbahisamgbahis girişamgbahisvaycasinorestbetrestbet girişrestbetalobetalobet girişalobetenbetenbet girişenbetmarsbahismarsbahis girişmarsbahisbetzulabetzula girişbetzulanorabahisnorabahis girişnorabahisbetkanyonbetkanyon girişbetkanyonprensbetvegabetbetciobetcio girişbetciomasterbettingmasterbetting girişmasterbettingromabetsüpertotobetgalabetgalabet girişgalabetceltabetceltabet girişceltabetaresbetjokerbetjokerbet girişjokerbetpashagamingkalebetkingroyalkingroyalkingroyal girişkingroyalmeritkingmeritking girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahismarsbahis girişmarsbahismatbetmavibetinterbahismeritkingmeritking girişmeritkingkingroyalmeritkingmatbetmatbetmavibetinterbahisRestbetRestbet girişRestbetrestbetrestbet girişrestbetNgsbahisNgsbahis girişNgsbahisSonbahisSonbahis girişSonbahisMarsbahisMarsbahis girişMarsbahisMeritkingMeritking girişMeritkingmariobetmariobet girişmariobetMarsbahisMarsbahis girişMarsbahismavibetmavibet girişmavibetMarsbahisMarsbahis girişMarsbahisromabetromabet girişromabetHoliganbetHoliganbet girişHoliganbetNorabahisNorabahis girişNorabahisPrensbetPrensbet girişPrensbetVegabetVegabet girişVegabetbetciobetcio girişbetcioMasterbettingMasterbetting girişMasterbettingromabetromabet girişromabetSupertotobetSupertotobet girişSupertotobetCeltabetCeltabet girişCeltabetaresbetaresbet girişaresbetJokerbetJokerbet girişJokerbetPashagamingPashagaming girişPashagamingKalebetKalebet girişKalebetRestbetRestbet girişRestbetmeritkingmeritking girişmeritkingPerabetPerabet girişPerabetbetciobetcio girişbetcioLunabetLunabet girişLunabetMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarAntalya Escort BayanAntalya Escort Bayangalabetgalabet girişgalabetlunabetlunabet girişlunabetkalebetkalebet girişkalebetmavibetmavibet girişmavibetjokerbetultrabetultrabet girişultrabetbetciobetcio girişbetcioceltabetceltabet girişceltabetbetnanobetnano girişbetnanoprensbetprensbet girişprensbetvegabetvegabet girişvegabetromabetromabet girişromabetsüpertotobetsüpertotobet girişsüpertotobetaresbetaresbet girişaresbetpashagamingpashagaming girişpashagamingkalebetkalebet girişkalebetnakitbahisvaycasinovaycasino girişvaycasinojokerbetjokerbet girişjokerbetnakitbahisnakitbahis girişnakitbahismavibetmavibet girişmavibetgalabetgalabet girişgalabetkalebetkalebet girişkalebetprensbetprensbet girişprensbetvaycasinovaycasino girişvaycasinoceltabetceltabet girişceltabetromabetromabet girişromabetaresbetaresbet girişaresbetgrandpashabetRestbetRestbet girişRestbetRestbetRestbet girişRestbetRestbetRestbet girişRestbetHoligabetHoligabet girişHoligabetBetwildBetwild girişBetwildDedebetDedebet girişDedebetMavibetMavibet girişMavibetMarsbahisMarsbahis girişMarsbahisMarsbahisMarsbahis girişMarsbahisMarsbahisMarsbahis girişMarsbahisHoliganbetHoliganbet girişHoliganbetGrandpashabetGrandpashabet girişGrandpashabetDedebetDedebet girişDedebetİmajbetİmajbet girişİmajbetMeritkingMeritking girişMeritkingMeritkingMeritking girişMeritkingAlobetAlobet girişAlobetAlobetAlobet girişAlobetBetzulaBetzula girişBetzulaBetzulaBetzula girişBetzulaVaycasinoVaycasino girişVaycasinoGrandpashabetGrandpashabet girişGrandpashabetGrandpashabetGrandpashabet girişGrandpashabetVaycasinoVaycasino girişVaycasinoKingroyalKingroyal girişKingroyalKingroyalKingroyal girişKingroyalMeritkingMeritking girişMeritkingMarsbahisMarsbahis girişMarsbahisNorabahisNorabahis girişNorabahisNorabahisNorabahis girişNorabahisEditörbetEditörbet girişEditörbetEditörbetEditörbet girişEditörbetAtlasbetAtlasbet girişAtlasbetAtlasbetAtlasbet girişAtlasbetAmgbahisAmgbahis girişAmgbahisAmgbahisAmgbahis girişAmgbahisXslotXslot girişXslotXslotXslot girişXslotTeosbetTeosbet girişTeosbetTeosbetTeosbet girişTeosbetBetplayBetplay girişBetplayBetplayBetplay girişBetplayEnjoybetEnjoybet girişEnjoybetEnjoybetEnjoybet girişEnjoybetEfesbetEfesbet girişEfesbetEfesbetEfesbet girişEfesbetBetbigoBetbigo girişBetbigoBetbigoBetbigo girişBetbigoDedebetDedebet girişDedebetDedebetDedebet girişDedebetkingroyalkingroyal girişkingroyalmeritkingmeritking girişmeritkingmatbetmatbet girişmatbetmatbetmatbet girişmatbetmavibetmavibet girişmavibetinterbahisinterbahis girişinterbahismavibetmavibet girişmavibetinterbahisinterbahis girişinterbahisinterbahisinterbahis girişinterbahismavibetmavibet girişmavibet

नजीर अकबराबादी के जीवन पर आधारित एक दुर्लभ उपन्यास

जनप्रिय लेखक ओमप्रकाश शर्मा को वैसे तो जासूसी उपन्यासों के लेखक के रूप में जाना जाता है, जिसको हिंदी का गंभीर पाठक समुदाय हिकारत की दृष्टि से देखता है. ऐसे में शायद ही किसी का ध्यान इस ओर गया हो कि उन्होंने ऐसे कई उपन्यास लिखे जिनको साहित्यिक कहा जा सकता है. लेकिन सब लुगदी में छपा और धीरे-धीरे विलुप्त हो गया. ऐसा ही एक विलुप्त उपन्यास है ‘दूसरा ताजमहल’. जो १८वीं-१९वीं शताब्दी के शायर नजीर अकबराबादी के जीवन पर आधारित है. उस नजीर अकबराबादी के जिनके बारे में लेखक ने लिखा है कि वह न तो दरगाह का शायर था, न दरबार का शायर था बल्कि जनता का शायर था. जिस दौर में शेरो-शायरी समाज के उच्च वर्ग की सभ्यता का प्रतीक समझी जाती थी उस दौर में नजीर ने शायरी को अवाम के जीवन-प्रसंगों से जोड़ा, उनके छोटे-छोटे मसाइलों से जोड़ा. उपन्यास की कथा के अनुसार उसने इसकी कोई परवाह नहीं की कि लोग उसके बारे में क्या कहते हैं, उसे शायर मानते हैं या नहीं. वह तो आगरा यानी अकबराबाद में खुश था क्योंकि वहां की जनता उनके नज्मों को गुनगुनाती थी-
आशिक कहो, असीर कहो, आगरे का है
मुल्ला कहो, दबीर कहो, आगरे का है
मुफलिस कहो, फ़कीर कहो, आगरे का है
शायर कहो, नजीर कहो, आगरे का है.
उपन्यास की भूमिका में लेखक ने लिखा है कि नजीर की प्रामाणिक जीवनी नहीं मिलती इसलिए उन्होंने उनकी रचनाओं के सहारे उनके जीवन को इस उपन्यास में बुनने का प्रयास किया है. उपन्यास की कथा सन १७७५ में लखनऊ में शुरू होती है. जब नवाब आसफुद्दौला ने एक भिखारी को यह गाते सुना- पैसे का ही अमीर के दिल में ख्याल है/ पैसे का ही फ़कीर भी करता सवाल है/ पैसा ही रूप-रंग है, पैसा ही माल है/ पैसा न हो तो आदमी चरखे का माल है. नवाब इन शब्दों से बहुत प्रभावित हुए. उन्होंने पता करवाया तो पता चला कि आगरे के किसी नौजवान शायर नजीर की पंक्तियाँ हैं. नवाब साहब बेचैन हो उठे. उन्होंने उस मंगते को नवाब ने सौ रुपये की थैली दी कि उसने नवाब को उस शायर का नाम बताया. लेखक ने लिखा है उस रात लखनऊ में यह कहावत चल निकली- ‘जिसको न दे मौला, उसको दे आसफुद्दौला’. क्योंकि उन्होंने एक फ़कीर को केवल इसलिए १०० रुपयों की थैली दे दी कि उसने उनके सामने नजीर अकबराबादी की नज़्म गुनगुनाई जो कि नवाब साहब को बहुत पसंद आई. खैर, नवाब साहब की बेचैनी बढ़ गई क्योंक
ि वे चाहते थे कि नजीर को किसी तरह अपने दरबार में रखा जाए.
आसफुद्दौला इससे पहले दिल्ली के शायर मीर तकी मेरे को रहने के लिए बुला चुके थे लेकिन मीर की तुनकमिजाजी ने उनका दिल तोड़ दिया था. एक दिन मेरे नवाब के पास अपने नए शेर सुनाने आये तो उस समय नवाब साहब रंग-बिरंगी मछलियों को देखने में व्यस्त थे. उन्होंने मीर  को आदेश दिया कि वे अपने शेर कहें, लेकिन मेरे चुप रहे. पूछा गया तो मीर ने कहा कि नवाब साहब तो मछलियों को देख रहे हैं वे क्या ख़ाक शेर कहें. नवाब ने कहा कि अगर शेरों में ताब होगी खुद ब खुद ध्यान उधर चला जायेगा. मीर साहब ने कुछ नहीं कहा, चुपचाप ऐसा निकले कि फिर ४०० रुपये माहावार की नौकरी करने नवाब साहब के दरबार में कभी नहीं लौटे. ऐसे में उनको लगा कि अगर नजीर को बुलवा लिया जाए तो मीर के न रहने की कुछ तो भरपाई हो ही सकती है. वे नजीर को आगरे से लखनऊ बुलाने की जुगत में लग गए. उन्होंने अपने एक खास सिपहसालार को इस काम के लिए खास तौर पर आगरा भेजा यह कहते हुए कि किसी तरह नजीर को यहाँ ले आना.
नवाब साहब के उस सिपहसालार ने आगरा पहुँचते ही नजीर को खोजा और पहले नवाब साहब की ओर से उसे १०० सोने की मुहरों का नजराना पेश किया और फिर यह प्रस्ताव कि अगर वे लखनऊ में चलकर दरबार में रहना स्वीकार कर लें तो उनको ४०० रुपये माहावार मिलेंगे. नजीर उस समय आगरा में एक हिंदू व्यापारी के बच्चों को पढाने का काम करते थे, जिसकी तनख्वाह उन्होंने खुद निर्धारित की थी १७ रुपये महीने. ४०० रुपये की बात सुनकर वे चलने को तैयार भी हो गए लेकिन उनके जाने की बात सुनकर सारा का सारा आगरा शहर ऐसे भावुक हो उठा कि उन्होंने लखनऊ जाने का इरादा छोड़ दिया और १७ रुपये माहावार की नौकरी में ही खुशी-खुशी रहते रहे. इसीलिए उपन्यास के अनुसार, उनको उस ज़माने में जनता ‘दूसरा ताजमहल’ कहने लगी. ताजमहल के बाद आगरा में गौरव करने लायक दूसरी चीज़.
उपन्यास का बाकी कथानक उसी ‘दूसरा ताजमहल’ की नज्मों के सहारे बुना गया है. उपन्यास में ओमप्रकाश शर्मा ने उन्हीं नज्मों के सहारे यह दिखाने का प्रयास किया है कि नजीर किस तरह से शहर आगरा की धड़कनों से जुड़े हुए थे. कही किसी सब्जी बेचनेवाले को बेचना सिखाने का अंदाज़ में नज़्म लिख देते, कभी तवायफ मोती के कहने पर गज़ल के दो-चार शेर भी कह देते, कभी किसी पंडित के लिए कोई नज़्म, कभी किसी देवी-देवता की शान में नज़्म. हिंदू देवी-देवताओं पर सबसे अधिक नज्में लिखनेवाले इस शायर को उन्होंने भारत की मिली-जुली संस्कृति के सबसे बड़े कवि के रूप में दिखाया है. जिस दौर में धार्मिक-पौराणिक विषय कविता के आधार होते थे उस दौर में ‘आदमीनामा’ लिखेवाले इस शायर को उन्होंने भविष्य के कवि के रूप में याद किया है. उस शायर के रूप में जिसकी नज्मों में आधुनिकता की धमक सुनी जा सकती है. उन्होंने सुख-साज की कविताएँ नहीं लिखी, भाषा का बेवजह सौंदर्य नहीं बिखेरा, सीधी साफ़ जुबान में मुफलिसी, बेरोजगारी, रोटी पर ऐसी नज्में लिखते रहे जो जिसे बड़े-बड़े हाकिमों से लेकर मौला-फ़कीर तक गुनगुनाते थे. अहले-जुबान उनक
ी शायरी से नाक-भौं सिकोड़ते रहे इसके ऊपर भी तवज्जो दिया जाना चाहिए कि शायरी जैसी दरबारों तक महदूद रहने वाली विधा का रंग उन्होंने अवाम तक पहुंचाया.
इस छोटे-से उपन्यास को पढकर मैं यही सोचता रहा कि आखिर जासूसी उपन्यास लिखने वाले जनप्रिय लेखक ओमप्रकाश शर्मा को नजीर पर उपन्यास लिखने की क्यों सूझी. उन्होंने भूमिका में लिखा है कि बीस सालों से वे नजीर उपन्यास लिखने के बारे में सोच रहे थे. महीने के दो उपन्यास की दर से लिखनेवाले इस लेखक की आखिर नजीर में ऐसी क्या दिलचस्पी थी कि २० सालों तक वह इस विषय पर सोचते रहे. मुझे ऐसा लगा कि हो सकता है वे नजीर में कुछ-कुछ अपनी झलक पाने लगते हों. नजीर भी अपने दौर के बेहद लोकप्रिय शायर थे लेकिन उनको शास्त्रीय शायर के रूप में स्वीकृति नहीं मिली. नजीर की तरह ही ओमप्रकाश शर्मा भी अपने पाठकों के बूते जमे रहे. यह अलग बात है कि नजीर की कवितायें २३०-२३५ साल बाद भी उतही ही प्रासंगिक लगती हैं जबकि ओमप्रकाश शर्मा की इतनी ऐतिहासिक महत्व की पुस्तक ढूँढने में मुझे कई साल लग गए. मुझे उपन्यास को पढते हुए लगा कि इसमें लेखक ने कहीं न कहीं अपनी भाषा के लोकप्रिय लेखन धारा के अग्रज के तौर पर नजीर अकबराबादी को देखने का प्रयास किया है.
यह अलग चर्चा का विषय हो सकता है कि उपन्यास कितना साहित्यिक है, इसमें कितना सस्तापन है, जिनको लेखन ने ‘आदमीनामा’ के जनक-कवि के रूप में याद किया उसी के के चरित्र का किस हद तक मिथकीकरण किस हद तक किया है. लेकिन इसमें कोई संदेह नहीं कि यह एक दिलचस्प उपन्यास है. पढकर सोचता रहा कि हमें साहित्य की लोकप्रिय-धारा से पूरी तरह मुंह फेरे नहीं रहना चाहिए, कम से कम उसके ऊपन नज़र रखनी चाहिए. कभी-कभी ‘दूसरा ताजमहल’ जैसे उपन्यास भी मिल जाते हैं- सारी सूचियों-उपसूचियों से अलग, कहीं दूर. 
  

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

जनप्रिय लेखक ओमप्रकाश शर्मा को वैसे तो जासूसी उपन्यासों के लेखक के रूप में जाना जाता है, जिसको हिंदी का गंभीर पाठक समुदाय हिकारत की दृष्टि से देखता है. ऐसे में शायद ही किसी का ध्यान इस ओर गया हो कि उन्होंने ऐसे कई उपन्यास लिखे जिनको साहित्यिक कहा जा सकता है. लेकिन सब लुगदी में छपा और धीरे-धीरे विलुप्त हो गया. ऐसा ही एक विलुप्त उपन्यास है ‘दूसरा ताजमहल’. जो १८वीं-१९वीं शताब्दी के शायर नजीर अकबराबादी के जीवन पर आधारित है. उस नजीर अकबराबादी के जिनके बारे में लेखक ने लिखा है कि वह न तो दरगाह का शायर था, न दरबार का शायर था बल्कि जनता का शायर था. जिस दौर में शेरो-शायरी समाज के उच्च वर्ग की सभ्यता का प्रतीक समझी जाती थी उस दौर में नजीर ने शायरी को अवाम के जीवन-प्रसंगों से जोड़ा, उनके छोटे-छोटे मसाइलों से जोड़ा. उपन्यास की कथा के अनुसार उसने इसकी कोई परवाह नहीं की कि लोग उसके बारे में क्या कहते हैं, उसे शायर मानते हैं या नहीं. वह तो आगरा यानी अकबराबाद में खुश था क्योंकि वहां की जनता उनके नज्मों को गुनगुनाती थी-
आशिक कहो, असीर कहो, आगरे का है
मुल्ला कहो, दबीर कहो, आगरे का है
मुफलिस कहो, फ़कीर कहो, आगरे का है
शायर कहो, नजीर कहो, आगरे का है.
उपन्यास की भूमिका में लेखक ने लिखा है कि नजीर की प्रामाणिक जीवनी नहीं मिलती इसलिए उन्होंने उनकी रचनाओं के सहारे उनके जीवन को इस उपन्यास में बुनने का प्रयास किया है. उपन्यास की कथा सन १७७५ में लखनऊ में शुरू होती है. जब नवाब आसफुद्दौला ने एक भिखारी को यह गाते सुना- पैसे का ही अमीर के दिल में ख्याल है/ पैसे का ही फ़कीर भी करता सवाल है/ पैसा ही रूप-रंग है, पैसा ही माल है/ पैसा न हो तो आदमी चरखे का माल है. नवाब इन शब्दों से बहुत प्रभावित हुए. उन्होंने पता करवाया तो पता चला कि आगरे के किसी नौजवान शायर नजीर की पंक्तियाँ हैं. नवाब साहब बेचैन हो उठे. उन्होंने उस मंगते को नवाब ने सौ रुपये की थैली दी कि उसने नवाब को उस शायर का नाम बताया. लेखक ने लिखा है उस रात लखनऊ में यह कहावत चल निकली- ‘जिसको न दे मौला, उसको दे आसफुद्दौला’. क्योंकि उन्होंने एक फ़कीर को केवल इसलिए १०० रुपयों की थैली दे दी कि उसने उनके सामने नजीर अकबराबादी की नज़्म गुनगुनाई जो कि नवाब साहब को बहुत पसंद आई. खैर, नवाब साहब की बेचैनी बढ़ गई क्योंकि वे चाहते थे कि नजीर को किसी तरह अपने दरबार में रखा जाए.
आसफुद्दौला इससे पहले दिल्ली के शायर मीर तकी मेरे को रहने के लिए बुला चुके थे लेकिन मीर की तुनकमिजाजी ने उनका दिल तोड़ दिया था. एक दिन मेरे नवाब के पास अपने नए शेर सुनाने आये तो उस समय नवाब साहब रंग-बिरंगी मछलियों को देखने में व्यस्त थे. उन्होंने मीर  को आदेश दिया कि वे अपने शेर कहें, लेकिन मेरे चुप रहे. पूछा गया तो मीर ने कहा कि नवाब साहब तो मछलियों को देख रहे हैं वे क्या ख़ाक शेर कहें. नवाब ने कहा कि अगर शेरों में ताब होगी खुद ब खुद ध्यान उधर चला जायेगा. मीर साहब ने कुछ नहीं कहा, चुपचाप ऐसा निकले कि फिर ४०० रुपये माहावार की नौकरी करने नवाब साहब के दरबार में कभी नहीं लौटे. ऐसे में उनको लगा कि अगर नजीर को बुलवा लिया जाए तो मीर के न रहने की कुछ तो भरपाई हो ही सकती है. वे नजीर को आगरे से लखनऊ बुलाने की जुगत में लग गए. उन्होंने अपने एक खास सिपहसालार को इस काम के लिए खास तौर पर आगरा भेजा यह कहते हुए कि किसी तरह नजीर को यहाँ ले आना.
नवाब साहब के उस सिपहसालार ने आगरा पहुँचते ही नजीर को खोजा और पहले नवाब साहब की ओर से उसे १०० सोने की मुहरों का नजराना पेश किया और फिर यह प्रस्ताव कि अगर वे लखनऊ में चलकर दरबार में रहना स्वीकार कर लें तो उनको ४०० रुपये माहावार मिलेंगे. नजीर उस समय आगरा में एक हिंदू व्यापारी के बच्चों को पढाने का काम करते थे, जिसकी तनख्वाह उन्होंने खुद निर्धारित की थी १७ रुपये महीने. ४०० रुपये की बात सुनकर वे चलने को तैयार भी हो गए लेकिन उनके जाने की बात सुनकर सारा का सारा आगरा शहर ऐसे भावुक हो उठा कि उन्होंने लखनऊ जाने का इरादा छोड़ दिया और १७ रुपये माहावार की नौकरी में ही खुशी-खुशी रहते रहे. इसीलिए उपन्यास के अनुसार, उनको उस ज़माने में जनता ‘दूसरा ताजमहल’ कहने लगी. ताजमहल के बाद आगरा में गौरव करने लायक दूसरी चीज़.
उपन्यास का बाकी कथानक उसी ‘दूसरा ताजमहल’ की नज्मों के सहारे बुना गया है. उपन्यास में ओमप्रकाश शर्मा ने उन्हीं नज्मों के सहारे यह दिखाने का प्रयास किया है कि नजीर किस तरह से शहर आगरा की धड़कनों से जुड़े हुए थे. कही किसी सब्जी बेचनेवाले को बेचना सिखाने का अंदाज़ में नज़्म लिख देते, कभी तवायफ मोती के कहने पर गज़ल के दो-चार शेर भी कह देते, कभी किसी पंडित के लिए कोई नज़्म, कभी किसी देवी-देवता की शान में नज़्म. हिंदू देवी-देवताओं पर सबसे अधिक नज्में लिखनेवाले इस शायर को उन्होंने भारत की मिली-जुली संस्कृति के सबसे बड़े कवि के रूप में दिखाया है. जिस दौर में धार्मिक-पौराणिक विषय कविता के आधार होते थे उस दौर में ‘आदमीनामा’ लिखेवाले इस शायर को उन्होंने भविष्य के कवि के रूप में याद किया है. उस शायर के रूप में जिसकी नज्मों में आधुनिकता की धमक सुनी जा सकती है. उन्होंने सुख-साज की कविताएँ नहीं लिखी, भाषा का बेवजह सौंदर्य नहीं बिखेरा, सीधी साफ़ जुबान में मुफलिसी, बेरोजगारी, रोटी पर ऐसी नज्में लिखते रहे जो जिसे बड़े-बड़े हाकिमों से लेकर मौला-फ़कीर तक गुनगुनाते थे. अहले-जुबान उनकी शायरी से नाक-भौं सिकोड़ते रहे इसके ऊपर भी तवज्जो दिया जाना चाहिए कि शायरी जैसी दरबारों तक महदूद रहने वाली विधा का रंग उन्होंने अवाम तक पहुंचाया.
इस छोटे-से उपन्यास को पढकर मैं यही सोचता रहा कि आखिर जासूसी उपन्यास लिखने वाले जनप्रिय लेखक ओमप्रकाश शर्मा को नजीर पर उपन्यास लिखने की क्यों सूझी. उन्होंने भूमिका में लिखा है कि बीस सालों से वे नजीर उपन्यास लिखने के बारे में सोच रहे थे. महीने के दो उपन्यास की दर से लिखनेवाले इस लेखक की आखिर नजीर में ऐसी क्या दिलचस्पी थी कि २० सालों तक वह इस विषय पर सोचते रहे. मुझे ऐसा लगा कि हो सकता है वे नजीर में कुछ-कुछ अपनी झलक पाने लगते हों. नजीर भी अपने दौर के बेहद लोकप्रिय शायर थे लेकिन उनको शास्त्रीय शायर के रूप में स्वीकृति नहीं मिली. नजीर की तरह ही ओमप्रकाश शर्मा भी अपने पाठकों के बूते जमे रहे. यह अलग बात है कि नजीर की कवितायें २३०-२३५ साल बाद भी उतही ही प्रासंगिक लगती हैं जबकि ओमप्रकाश शर्मा की इतनी ऐतिहासिक महत्व की पुस्तक ढूँढने में मुझे कई साल लग गए. मुझे उपन्यास को पढते हुए लगा कि इसमें लेखक ने कहीं न कहीं अपनी भाषा के लोकप्रिय लेखन धारा के अग्रज के तौर पर नजीर अकबराबादी को देखने का प्रयास किया है.
यह अलग चर्चा का विषय हो सकता है कि उपन्यास कितना साहित्यिक है, इसमें कितना सस्तापन है, जिनको लेखन ने ‘आदमीनामा’ के जनक-कवि के रूप में याद किया उसी के के चरित्र का किस हद तक मिथकीकरण किस हद तक किया है. लेकिन इसमें कोई संदेह नहीं कि यह एक दिलचस्प उपन्यास है. पढकर सोचता रहा कि हमें साहित्य की लोकप्रिय-धारा से पूरी तरह मुंह फेरे नहीं रहना चाहिए, कम से कम उसके ऊपन नज़र रखनी चाहिए. कभी-कभी ‘दूसरा ताजमहल’ जैसे उपन्यास भी मिल जाते हैं- सारी सूचियों-उपसूचियों से अलग, कहीं दूर. 
  

10 thoughts on “नजीर अकबराबादी के जीवन पर आधारित एक दुर्लभ उपन्यास

  1. यह उपन्यास मुझे ज़रूर ज़रूर और जल्दी ही पढ़ना है. क्या किसी दिन आपके घर आकर देख सकता हूँ ? आपकी इजाजत हो तो फोटोस्टेट करवा लूँगा.

  2. क्या इस उपन्यास को नेट पर उपलब्ध कराया जा सकता है या रिप्रिण्ट?

  3. प्रभात भाई…कहां से लाते हैं भई आप इतनी अच्छी-अच्छी जानकारियां….मजा आ गया… लेकिन सच जैसा कि रवि भाई ने कहा… मैं भी कहूंगा..कि ये उपन्यास आप किसी तरह उपलब्ध कराइए ताकि हम लोग पढ़ सकें…..

  4. जनप्रिय लेखक ओमप्रकाश शर्मा जी की पुस्तकें कहां से प्राप्त हो सकती हैं

  5. Pingback: Dianabol Kaufen

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

1 mins
WordPress Center Ankara Escort: Beypazarı Escort, Pursaklar Escort, Etimesgut Escort İstanbul Escort: Esenyurt Escort, Bahçelievler Escort, Maltepe Escort Bursa Escort: Gürsu Escort, Keles Escort, İznik Escort What are the best budget smartphones available in 2025? Reason Why Everyone Love Travel Doubts About Lifestyle You Should Clarify Simple Events Calendar JS WooCommerce Product Quantity Field Plugin Woocommerce custom product tabs WPBakery Page Builder Addons Bundle Clever Viewer – Before After Plugin for WordPress Zigaform – WordPress Calculator & Cost Estimation Form Builder TASKLY – Project Management Tool Wiloke Posts Tab And Grid Post Grid Pro FlatPrice – WordPress Pricing Tables