Meritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve Kampanyalarİzmit Escort BayanMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor Bahisleri, Mavibet Casino Ve Slot OyunlarıMeritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Giriş Adresi, Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot Oyunları, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve Kampanyalar, Mavibet Giriş AdresiMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor BahisleriMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Mobilden Giriş 2026Marsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Bonus Ve KampanyalarMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Spor Bahisleri, Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Giriş Adresi, Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir MiMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Bonus Ve KampanyalarMavibet Giriş: Mavibet Spor Bahisleri, Mavibet Casino Ve Slot OyunlarıMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor BahisleriAntalya EscortkalitebetgrandpashabetholiganbetjojobetholiganbetholiganbetextrabetBetmoonBetmoon girişBetmoonBetasusBetasus girişBetasusAntalya Escort BayanAntalya EscortRomabetRomabet girişRomabetkulisbetkulisbet girişkulisbetEnjoybetEnjoybet girişEnjoybetEditörbetEditörbet girişEditörbetMavibetMavibet girişMavibetLunabetLunabet girişLunabetbetsmovebetsmove girişbetsmoveMavibetMavibet girişMavibetTurboslotTurboslot girişTurboslotbetebetbetebet girişbetebetJasminbetJasminbet girişJasminbetromabetromabet girişromabetbetsilinbetsilin girişbetsilinroketbetroketbet girişroketbetmasterbettingmasterbetting girişmasterbettingbahiscasinobahiscasino girişbahiscasinogalabetgalabet girişgalabetavrupabetavrupabet girişavrupabetsonbahissonbahis girişsonbahisalobetalobet girişalobetpashagamingpashagaming girişpashagamingteosbetteosbet girişteosbetjokerbetjokerbet girişjokerbetenbetenbet girişenbetgrandbettinggrandbetting girişgrandbettingatlasbetatlasbet girişatlasbetpolobetpolobet girişpolobetbetnisbetnis girişbetnisamgbahisamgbahis girişamgbahisultrabetultrabet girişultrabetenjoybetenjoybet girişenjoybetaresbetaresbet girişaresbetromabetromabet girişromabetamgbahisamgbahis girişamgbahisbetkolikbetkolik girişbetkolikteosbetteosbet girişteosbetalobetalobet girişalobetavrupabetbahiscasinobahiscasino girişbahiscasinoceltabetceltabet girişceltabetgrandbettinggrandbetting girişgrandbettingultrabetultrabet girişultrabetbetkanyonbetkanyon girişbetkanyonbetciobetcio girişbetciobetnisbetnis girişbetnisatlasbetatlasbet girişatlasbetHitbetHitbet girişHitbetartemisbetartemisbet girişartemisbetLunabetLunabet girişLunabetbetsmovebetsmove girişbetsmoveegebetegebet girişegebetJasminbetJasminbet girişJasminbetMarsbahisMarsbahis girişMarsbahisBetwildBetwild girişBetwildHoliganbetHoliganbet girişHoliganbetMavibetMavibet girişMavibetBetcioBetcio girişBetcioRomabetRomabet girişRomabetCasibomCasibom girişCasibomCasibomCasibom girişCasibomJojobetJojobet girişJojobetMeritkingMeritking girişMeritkingCasibomCasibom girişCasibomMavibetMavibet girişMavibetCasibomCasibom girişCasibomCasibomCasibom girişCasibomHoliganbetHoliganbet girişHoliganbetMavibetMavibet girişMavibetCasibomCasibom girişCasibomMeritkingMeritking girişMeritkingBetkolikBetkolik girişBetkolikBetplayBetplay girişBetplayromabetromabet girişromabetbetsilinbetsilin girişbetsilinroketbetroketbet girişroketbetbetkolikbetkolik girişbetkolikmasterbettingmasterbetting girişmasterbettingbahiscasinobahiscasino girişbahiscasinogalabetgalabet girişgalabetavrupabetavrupabet girişavrupabetenjoybetenjoybet girişenjoybetultrabetultrabet girişultrabetamgbahisamgbahis girişamgbahisteosbetteosbet girişteosbetalobetalobet girişalobetatlasbetatlasbet girişatlasbetenbetenbet girişenbetMarsbahisMarsbahis girişMarsbahisroketbetroketbet girişroketbetBetzulaBetzula girişBetzulaPashagamingPashagaming girişPashagamingGrandbettingGrandbetting girişGrandbettingAtlasbetAtlasbet girişAtlasbetBetsilinBetsilin girişBetsilinRomabetRomabet girişRomabetikimisliikimisliikimislizirvebetrealbahisroyalbetbetyapbetsmoveartemisbethilarionbetRomabetRomabet girişRomabetbetkolikbetkolik girişbetkolikBetlikeBetlike girişBetlikeBetsilinBetsilin girişBetsilinroketbetroketbet girişroketbetJokerbetJokerbet girişJokerbetatlasbetatlasbet girişatlasbetAlobetAlobet girişAlobetTeosbetTeosbet girişTeosbetBetplayBetplay girişBetplayBetebetBetebet girişBetebetİkimisliİkimisli girişİkimisliİkimisliİkimisli girişİkimisliİkimisliİkimisli girişİkimisliZirvebetZirvebet girişZirvebetZirvebetZirvebet girişZirvebetRealbahisRealbahis girişRealbahisRealbahisRealbahis girişRealbahisRoyalbetRoyalbet girişRoyalbetRoyalbetRoyalbet girişRoyalbetBetyapBetyap girişBetyapBetyapBetyap girişBetsmoveBetsmove girişBetsmoveBetsmoveBetsmove girişBetsmoveArtemisbetArtemisbet girişArtemisbetArtemisbetArtemisbet girişArtemisbetHilarionbetHilarionbet girişHilarionbetHilarionbetHilarionbet girişHilarionbetBetyapBetyap girişBetyap
  • Blog
  • 23 मार्च एक जज्बाती याद : कवि पाश

    आज शहीदी दिवस है- भगत सिंह, राजगुरु और सुखदेव की शहादत का दिन। आज के ही दिन पंजाबी के क्रांतिकारी कवि अवतार सिंह ‘पाश’ भी शहीद हुए थे। भगत सिंह और पाश के रचनात्मक संबंधों को लेकर यह लेख लिखा है अमित कुमार सिंह ने जो केंद्रीय विद्यालय में अध्यापक हैं-
    ==========================

    23 मार्च! शहीद-ए-आज़म भगत सिंह के शहादत की तिथि। यह गज़ब का इत्तेफ़ाक है कि शहादत की यही तारीख उसकी भी है, जिसने भगत सिंह के क्रांतिकारी विचारों को कविता का शक्ल दिया। कवि अवतार सिंह संधू उर्फ़ “पाश” के भगत सिंह से इतने संयोग मिलते हैं कि भगत सिंह और अवतार सिंह बस “पेन एंड पिस्टल” तथा आज़ादी के पूर्व और उपरांत भर के ही कुछ गिने-चुने अंतरों पर खड़े नज़र आते हैं। दोनों का राब्ता पंजाब से था, दोनों यूथ आइकॉन के रूप में देखे जाते हैं, व्यवस्था के प्रति आक्रोश दोनों में है और कई सारे आदि-इत्यादियों के अलावा मुख्य बात यह कि देश से बेपनाह जुनूनी व् जज्बाती मोहब्बत दोनों के रग-रग में है। एक मजमून देखें –
    “भारत
    मेरे सम्मान का सबसे महान शब्द,
    जहाँ कहीं भी प्रयोग किया जाए
    बाकी सभी शब्द अर्थहीन हो जाते हैं।”
    पाश के सरफ़रोशी की एक मिशाल और देखिए –
    हाँ, मैं भारत हूँ, चुभता हुआ
    उसकी आँखों में
    अगर उसका कोई खानदानी भारत है
    तो मेरा नाम उससे ख़ारिज कर दो।”
    दुनिया के कुछ गिने-चुने ही कवि हुए हैं, जिनकी कविताएँ किताबों के पन्नों से उठकर लोगों की जुबां पर जम गईं और उसका स्वाद इतना तेजाबी लगा कि उसने नारे का शक्ल अख्तियार कर लिया। पाश वही कवि हैं, जिनकी कविताएँ उनके होने के दौर से लेकर हाल-फिलहाल हुए छात्र आन्दोलनों तक में नारे के रूप में बड़े आक्रोश और अधिकार के साथ गाई और सुनाई जाती रहीं। जिसने आन्दोलनों की हवा को बारूदी बना दिया और सबका मन इन “कविता-कम-नारों” के गूँज से मचल उठा। वह चाहें “हम लड़ेंगे साथी” हो या “मैं घास हूँ, मैं अपना काम करूँगा, मैं आपके हर किये-धरे पर उग आऊँगा” पाश की ये काव्य-पंक्तियाँ अब आन्दोलनों का एक जरूरी नारा बन गई हैं।
    आज जबकि किसी भी विचारधारा से जुड़कर उसके गलत-सही सभी आग्रहों और मान्यताओं को स्वीकार करने एवं “पार्टी लाइन” जैसे दायरे का ख्याल रझते हुए उसके हिसाब से “एडजस्ट” करने का चलन सामान्य हो गया है, पाश ऐसी किसी भी थोथी मर्यादा या “लिमिट” का हमेशा अतिक्रमण करते हैं। वे घोषित तौर पर मार्क्सवादी कवि हैं, यहाँ तक कि बंगाल के नक्सलवाड़ी आंदोलन में उन्होंने खुलकर भाग भी लिया था। लेकिन जहाँ कहीं भी इस विचारधारा की कमियाँ उन्हें दिखीं, पाश ने उसपर पैबंद लगाकर ढंकने या छिपाने के बजाय पूरी तरह से उधेड़ करके रख दिया है।
    पाश भगत सिंह के विचारों से पूरी तरह इत्तेफ़ाक रखते थे। अपनी एक कविता में तो उन्होंने भगत सिंह को पंजाब का पहला ऐसा शख़्स माना है, जिसने इस क्षेत्र को पहले-पहल बुद्धिवाद की दिशा दी। वास्तव में भगत सिंह के दौर और संधू के वक़्त में इतना ही फर्क था कि सत्ता साम्राज्यवादी ताकतों के हाथ से भारतीयों के हाथ में आ तो गई थी, लेकिन जैसा कि भगत सिंह को आशंका थी वह सत्ता मजदूरों-किसानों से परे राजनीतिक संजालों में उलझकर रह गई थी। सत्तर के दशक में जब आज़ादी के सपनीले आदर्शों के प्रति मोभंग होता है, तो संधू भगत सिंह के उस बिलकुल आखिरी क्षण को याद करते हैं – “जिस दिन फाँसी दी गई
    उनकी कोठारी में लेनिन की किताब मिली
    जिसका एक पन्ना मुड़ा हुआ था,
    पंजाब की जवानी को
    उसके आखिरी दिन से
    उस मुड़े पन्ने से बढ़ना है आगे
    चलना है आगे।”
    यानी भगत सिंह के अधूरे सपनों को पूरा करने की उम्मीद, सत्ता को मेहनतकश लोगों के हाथ तक पहुँचाने का आह्वाहन वे पंजाब के जवानों से करते हैं। लेकिन दुर्भाग्य से तत्कालीन पंजाब एक अलग ही किस्म के आग में झुलस रहा था। पंजाब में उस समय अलगाववादी खालिस्तानी आंदोलन अपने चरम पर था। भगत सिंह के आखिरी मुड़े हुए पन्ने के संदेश से दूर पंजाब की नौजवानी विखंडनकारी शोलों से आत्मघाती खेल खेल रही थी । संधू ने इसका हर स्तर पर विरोध किया।
    पाश एक तरफ तात्कालीन सरकार से लड़ रहे थे, तो दूसरी तरफ जिनसे व्यवस्था-बदलाव की उम्मीदें की जा सकती थीं, उन बहक चुके युवाओं से भी जो अब चरमपंथी अलगाववादी थे। यह लड़ाई दोहरी थी, दुई पाटन के बीच में पिस जाने जैसी। लेकिन पाश ने हारना नहीं स्वीकारा। क्योंकि उनके लिए तात्कालिक हार या जीत से अधिक महत्वपूर्ण था जीत के उम्मीद का बने रहना। तभी तो अपनी इस सबसे चर्चित कविता में उन्होंने जैसे अपने जीवन की समूची बौद्धिक थाती को शब्द दे दिया है –
    “मेहनत की लूट सबसे खतरनाक नहीं होती,
    पुलिस की मार सबसे खतरनाक नहीं होती,
    गद्दारी और लोभ की मुठ्ठी सबसे खतरनाक नहीं होती
    सबसे खतरनाक होता है….
    हमारे सपनों का मर जाना।”
    जाने-माने आलोचक नामवर सिंह ने पाश की समानता स्पेन के कवि लोर्का से की है, जिसे वहाँ की सरकारी व्यवस्था ने मरवा डाला था। क्योंकि उसके कविताओं में व्यवस्था के प्रति आक्रोश था। लेकिन पाश न केवल आक्रोश बल्कि प्रेम और उम्मीद के भी कवि हैं। वास्तव में इन्हीं भावात्मक तत्वों से ही तो मिलकर जुनून बनता है। और इसतरह पाश ऐसे जुनूनी कवि हैं, जो अपनी कविताओं के वजह से ही मारे गये।
    तारीख 23 मार्च 1988 को 37 साल की उम्र में पाश, ताजिंदगी जिन अलगाववादियों से लोहा लेते रहे थे, उनके हाथों मारे गये। यह भी एक इत्तेफ़ाक है कि 23 मार्च शीर्षक से पाश की एक कविता भी है, जिसमें वह भगत सिंह के शहादत को जज्बातों से लबालब होकर याद करते हैं। लेकिन अब उसे पढ़ने पर लगता है कि जैसे पाश ने यह कविता खुद की शहादत के लिए ही लिख छोड़ा था –
    “शहीद होने की घड़ी में
    वह अकेला था
    ईश्वर की तरह,
    लेकिन ईश्वर की तरह
    वह निस्तेज न था।”
    **********************************************************************
    नाम – अमित कुमार सिंह
    कार्य – केन्द्रीय विद्यालय संगठन में हिंदी पीजीटी
    पता – अमित कुमार सिंह, पीजीटी (हिंदी), केन्द्रीय विद्यालय (क्रमांक-१), वायुसेना स्थल गोरखपुर (उ.प्र.)
    मोबाईल – 8249895551
    email – samit4506@gmail.com

    Leave a Reply

    Your email address will not be published. Required fields are marked *

    1 mins
    WordPress Center Ankara Escort: Beypazarı Escort, Pursaklar Escort, Etimesgut Escort İstanbul Escort: Esenyurt Escort, Bahçelievler Escort, Maltepe Escort Bursa Escort: Gürsu Escort, Keles Escort, İznik Escort What are the best budget smartphones available in 2025? Reason Why Everyone Love Travel Doubts About Lifestyle You Should Clarify WPForms Tooltips iRestora PLUS Multi Outlet – Next Gen Restaurant POS WooCommerce B2B Mercado Pro – Turn your WooCommerce into Multi Vendor Marketplace TNC FlipBook – PDF viewer for WordPress WooCommerce Private Store – Shop For Registered Users Plugin GutenSearch – Amazon Affiliates Products Search and Embed WPBakery Page Builder Extensions Add-on – Testimonial Carousel Sendy Widget Pro WebViewGold for Android | Convert website to Android app | No Code, Push, URL Handling & much more!